'4V' phải là đầu tàu đúng nghĩa để kéo hệ sinh thái KH-CN
Tại Hội nghị 4V1M năm 2026, Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định Khối 4V phải là "đầu tàu" dẫn dắt công nghệ, chuyển đổi số và đưa nghiên cứu khoa học trở thành động lực tăng trưởng thực tế.
Khoa học công nghệ (KHCN) Việt Nam phải thoát khỏi "tháp ngà" nghiên cứu để dấn thân vào thị trường. Trong đó, Khối 4V được xác định là hạt nhân để hiện thực hóa khát vọng này.
Sứ mệnh của những “người khổng lồ” tri thức
Khối 4V, bao gồm bốn trụ cột: Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TP.HCM, từ lâu đã được xem là "kho báu" tri thức của đất nước. Tuy nhiên, tại Hội nghị 4V1M vừa qua, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Nguyễn Mạnh Hùng đã đặt ra một yêu cầu mới, cao hơn và thực tế hơn: Khối 4V phải trở thành "đầu tàu" đúng nghĩa.
Đầu tàu không chỉ là người đi trước, mà phải là đơn vị kéo theo cả hệ sinh thái doanh nghiệp, khởi nghiệp và các địa phương cùng chuyển động. Để làm được điều này, sự thay đổi không chỉ nằm ở kinh phí đầu tư mà còn ở tư duy quản lý. Bộ trưởng nhấn mạnh: "Muốn tạo đột phá cần trao quyền đủ mạnh, vận hành theo kết quả đầu ra và hướng tới tác động cuối cùng".
Thay "cơ chế xin - cho" bằng "hộ tiêu dùng"
Một trong những rào cản lớn nhất của KHCN trong nhiều thập niên qua là thủ tục hành chính và cơ chế giải ngân theo quy trình thay vì theo kết quả. Năm 2026 đánh dấu bước ngoặt khi Bộ KH&CN triển khai mô hình "thể chế kiến tạo". Theo đó, Bộ sẽ hình thành 4 Quỹ KH&CN riêng biệt giao cho 4 đơn vị Khối 4V quản lý.
Thay vì kiểm soát từng hóa đơn, chứng từ theo kiểu "đong đo" quy trình, Bộ sẽ coi mỗi đơn vị như một "hộ tiêu dùng" nguồn lực. Hiệu quả của quỹ sẽ được đo lường bằng những giá trị thực tế mang lại cho quốc gia: sản phẩm mới, công nghệ mới được ứng dụng, và các chính sách quản trị tầm chiến lược. Điều này không chỉ cởi trói cho các nhà khoa học về mặt thủ tục mà còn buộc họ phải trách nhiệm hơn với "đầu ra" của nghiên cứu.
Công thức 0 - 1 - N - 100%: Chuỗi giá trị khép kín
Để dẫn dắt công nghệ quốc gia, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đưa ra một mô hình tư duy logic và xuyên suốt, chia sự phát triển công nghệ làm ba giai đoạn vàng:
Giai đoạn 0-1 (Nghiên cứu khoa học): Đây là lúc các nhà khoa học tại viện, trường thực hiện sứ mệnh "biến không thành có". Đây là nền tảng cốt lõi, nơi tạo ra các bằng sáng chế và công nghệ lõi.
Giai đoạn 1-N (Đổi mới sáng tạo): Đây là bước chuyển hóa then chốt. Công nghệ từ phòng thí nghiệm phải được ứng dụng để tạo ra nhiều sản phẩm, dịch vụ phục vụ đời sống. Nếu giai đoạn này bị đứt gãy, nghiên cứu mãi mãi chỉ nằm trên giấy.
Giai đoạn N-100% (Chuyển đổi số): Đây được ví như "bộ khuếch đại". Chuyển đổi số giúp các sản phẩm công nghệ Việt nhanh chóng lan tỏa, tiếp cận thị trường và phổ cập đến người dân một cách nhanh nhất, rộng nhất.
Khi Khối 4V làm chủ được chuỗi giá trị này, KHCN sẽ không còn là một lĩnh vực tiêu tốn ngân sách mà sẽ trở thành động lực trực tiếp tạo ra của cải và sự tăng trưởng bền vững.
"Mượn" tri thức toàn cầu để rút ngắn khoảng cách
Một điểm mới đầy táo bạo được thảo luận tại hội nghị là việc huy động nguồn lực tri thức toàn cầu. Thay vì tự mày mò nghiên cứu từ đầu trong những lĩnh vực mới.
Để rút ngắn khoảng cách với thế giới, GS.TS Trần Hồng Thái - Phó Chủ tịch Thường trực Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu tổ chức hạ tầng nghiên cứu theo hướng "dùng chung". Ông cho rằng đầu tư phải đi đôi với mục tiêu đầu ra rõ ràng, chọn đúng bài toán và đối tác để làm chủ công nghệ, đưa sản phẩm đi hết chặng đường đến tay người tiêu dùng.
Bên cạnh đó, chiến lược "thuê" các nhà nghiên cứu xuất sắc nhất thế giới về giải các bài toán của Việt Nam được coi là giải pháp đột phá.
Cách tiếp cận này mang lại lợi ích kép: vừa có ngay lời giải cho những vấn đề cấp bách, vừa tạo môi trường "cọ xát" để đội ngũ nhà khoa học trong nước học hỏi, nâng chuẩn và trưởng thành nhanh chóng. Khi các chuyên gia quốc tế làm việc cùng Khối 4V, họ sẽ giúp thiết lập các tiêu chuẩn nghiên cứu quốc tế ngay tại Việt Nam.
Dưới góc độ khoa học xã hội, Chủ tịch Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam Lê Văn Lợi nhấn mạnh vào khái niệm "chi tiêu thông minh". Ông cho rằng với khoa học xã hội, "đầu ra" chính là các sản phẩm chính sách và tác động quản trị. Việc chọn đúng người, đúng việc sẽ giúp xã hội nhận diện rõ ràng giá trị mà khoa học mang lại.
Xây dựng "Phòng thí nghiệm ảo" tầm quốc gia
Để tối ưu hóa hạ tầng nghiên cứu vốn còn hạn hẹp, ý tưởng về một nền tảng kết nối các phòng thí nghiệm trọng điểm đã được đề xuất. Mục tiêu là biến cả Việt Nam thành một "phòng thí nghiệm ảo", nơi mọi nhà nghiên cứu, mọi doanh nghiệp đều có thể nhìn thấy năng lực thiết bị của nhau và chia sẻ nguồn lực.
Việc chia sẻ này không chỉ giúp giảm lãng phí trong đầu tư công mà còn tạo ra một không gian thực chứng (Sandbox) mạnh mẽ. Tại đây, các công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới có thể được thử nghiệm nhanh chóng trước khi đưa ra thị trường, giúp Việt Nam trở thành một điểm đến hấp dẫn cho các startup công nghệ toàn cầu.
Hội nghị 4V1M năm 2026 không chỉ là một buổi họp thường niên, mà là tiếng kèn lệnh cho một kỷ nguyên mới của KHCN Việt Nam. Với vai trò "đầu tàu", Khối 4V đang mang trên vai kỳ vọng của cả dân tộc trong việc đưa tri thức trở thành sức mạnh quốc gia. Như Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đã khẳng định: Khoa học công nghệ phải hướng tới giá trị cuối cùng, đóng góp rõ ràng cho năng suất lao động và năng lực cạnh tranh. Chỉ khi đó, Việt Nam mới thực sự bứt phá và làm chủ vận mệnh trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.