Blockchain - ‘Hiến pháp’ của AI

Những lời tiên tri từ quá khứ

Mấy chục năm trước tôi có đọc vài câu chuyện viễn tưởng. Chuyện thứ nhất, có vị giáo sư chế tạo ra một người máy giống hệt người thật và đưa anh người máy vào đời, sống như một con người. Do được nạp vào bộ nhớ những tri thức mới nhất của nhân loại, chỉ một thời gian sau anh ta trở thành tổng thống của một quốc gia. Ở quốc gia này, tổng thống kiêm luôn chức chủ tịch hội đồng khoa học. Một thời gian sau, vị giáo sư kia có một phát minh trình lên hội đồng khoa học quốc gia. Công trình bị chủ tịch hội đồng bác bỏ. Nguyên do tri thức của anh người máy không được cập nhật, nên anh ta không hiểu được phát minh mới của chính “cha đẻ” ra mình.

Chuyện thứ hai. Có một nhà khoa học trẻ chế tạo ra một chiếc máy có thể đọc được ý nghĩ của người khác. Anh rất tâm đắc khi biết được ý nghĩ của mọi người mà anh tiếp xúc. Anh quen một cô gái. Mỗi khi gặp cô, anh đều biết cô nghĩ gì nên đáp ứng được hết những mong muốn đó. Hai người đã nhanh chóng tâm đầu ý hợp. Một hôm, anh cùng cô gái ra ngồi ở ghế đá công viên tâm sự. Chiếc máy cho anh biết cô muốn anh ôm hôn mình. Anh làm theo, và lập tức bị cô cho một cái tát. Thế là thế nào? Cái máy không sai, nhưng khi anh vừa hành động thì tâm trạng cô gái thay đổi. Cái máy không bắt kịp khoảnh khắc thay đổi đó.

Những chuyện viễn tưởng này có từ khi AI chưa ra đời, nhưng lời cảnh báo thì không sai. Lạm dụng công nghệ mà thiếu đi sự thấu cảm và linh hoạt của con người thì luôn phải trả giá đắt.

Sức mạnh thay đổi thế giới

Hôm nay, khoảng cách giữa trí tuệ sinh học và trí tuệ nhân tạo đang bị thách thức quyết liệt.

Hãy nhìn vào AlphaFold – hệ thống AI đã dự đoán chính xác cấu trúc 3D của hơn 200 triệu protein. Đây là một kỳ tích mà giới khoa học ước tính con người phải mất ít nhất 50 năm nữa mới có thể hoàn thành. Hay trong lĩnh vực nghệ thuật, AI giờ có thể soạn những bản giao hưởng, viết những bài hát khiến người nghe không thể phân biệt được đâu là tâm hồn nghệ sĩ, đâu là sản phẩm tạo bởi thuật toán.

Sức mạnh này đến từ khả năng "Học sâu" (Deep Learning) và "Học liên kết" (Federated Learning). AI có khả năng kết nối khối lượng tri thức khổng lồ đang phân tán trên toàn thế giới, phát hiện ra những mối liên hệ ẩn giấu mà bộ não con người không đủ thời gian và dung lượng để xử lý.

Nhưng tri thức mới của AI, suy cho cùng, vẫn là sự phái sinh từ kho tàng mà con người đã tạo ra. AI siêu việt khi tổng hợp và suy diễn, nhưng tự thân nó không có khả năng sáng tạo từ hư vô. Nó phụ thuộc vào dữ liệu - đây chính là nơi những rủi ro bắt đầu.

Dữ liệu và cái bẫy của các ông lớn công nghệ

Cho đến lúc này, việc huấn luyện AI căn bản đều dựa trên Big Data (Dữ liệu lớn). Nguồn tài nguyên khổng lồ này được các ông lớn công nghệ (Big Tech) thu thập hàng thập kỷ qua: từ tri thức khoa học đến tài nguyên và hệ sinh thái, từ các mô hình quản trị quốc gia đến các học thuyết kinh tế - chính trị, từ quân sự đến văn hóa nghệ thuật, từ tín ngưỡng đến phong tục, từ sức khỏe đến hành vi tiêu dùng, cùng mọi dữ liệu trực tuyến thượng vàng hạ cám.

Big Data không trung tính. Bên cạnh những tri thức quý giá là vô số rác thông tin, thông tin bịa đặt, ngụy tạo và các thiên kiến độc hại. Google, Meta, Amazon và các Big Tech khác xây dựng dữ liệu cho mục đích của họ, và có thể uốn nắn AI đi theo những hướng có lợi cho kinh doanh hay phe phái chính trị mà họ gắn kết.

Tại Mỹ, hơn 90% công suất huấn luyện AI nằm trong tay các tập đoàn tư nhân. Big Data của Chính phủ chiếm tỉ lệ nhỏ, chủ yếu phục vụ an ninh quốc phòng. AI, dưới sự chi phối của các tập đoàn, không còn chọn "chân lý". Nó chọn "dữ liệu áp đảo".

Thông tin sai nếu được lặp đi lặp lại hàng triệu lần, AI sẽ học rằng đó là sự thật. Tin giả khi được khuếch đại bởi thuật toán sẽ trở thành "tri thức khoa học". Trong y tế, tài chính hay công vụ, sự thao túng về dữ liệu sẽ không chỉ gây ra "một cái tát" như anh chàng trong câu chuyện viễn tưởng kia, mà là sinh mạng con người, thậm chí là ổn định của quốc gia.

AI – trí tuệ nhân tạo – không phải là một công cụ theo cách hiểu truyền thống. Nó là một con dao biết lựa chọn làm bếp hay trở thành hung khí. AI không có đạo đức, nó không tuân thủ pháp luật một cách tự nguyện. Quyền lực của AI thực chất là quyền lực của người kiểm soát dữ liệu đầu vào. Khi AI quyết định hàng triệu người phải làm gì chỉ trong một tích tắc, quyền lực đó trở nên vô hạn và cực kỳ khó kiểm soát.

Blockchain: Hiến pháp bảo vệ con người

Mọi quyền lực đều phải bị giới hạn. Quyền lực của nhà nước bị giới hạn bằng Hiến pháp và quy ước. Quyền lực của AI phải được giới hạn bằng gì, khi mà nó không có đạo đức và cảm xúc? Câu trả lời là: Công nghệ.

Nếu ví Big Data là một cái kho khổng lồ nhưng lộn xộn và dễ bị thao túng bởi người chủ kho, thì Công nghệ chuỗi khối - Blockchain - là cuốn sổ cái phi tập trung của cộng đồng nhằm loại bỏ quyền thao túng đó. Dữ liệu trên Blockchain không nằm trong tay Big Tech, mà được lưu trữ phân tán trên hàng tỉ máy tính toàn cầu.

Blockchain có thể giải quyết 4 vấn đề cốt tử để biến AI từ một quyền lực đáng lo ngại thành một công cụ đáng tin cậy:

Truy xuất nguồn gốc: Mọi dữ liệu dùng để huấn luyện AI trên Blockchain đều phải được xác minh nguồn gốc. Tin giả và tri thức ngụy tạo sẽ bị loại bỏ ngay từ "vòng gửi xe".

Xác nhận phi tập trung: Không một cá nhân hay tổ chức nào có thể độc quyền nắm giữ sự thật. Sự thật trên Blockchain là sự đồng thuận của số đông.

Tính bất biến: Không ai có thể bí mật sửa đổi dữ liệu trên Blockchain hay "viết lại quá khứ" để định hướng AI theo ý đồ cá nhân.

Tách biệt quyền lực: AI học và suy luận trong những định chế và "luật chơi" mà Blockchain thiết lập. Blockchain đóng vai trò như một bộ khung pháp lý, một bản Hiến pháp mà AI không thể vượt qua.

Việc huấn luyện AI trên dữ liệu phi tập trung hiện còn rất khiêm tốn, chỉ chiếm khoảng một phần ngàn so với AI dựa trên Big Data truyền thống. Các Big Tech khó lòng từ bỏ Big Data, bởi sức hấp dẫn từ việc thao túng được quyền lực AI là quá lớn. Blockchain mang tính cộng đồng và chia sẻ lợi ích - đi ngược lại bản chất thâu tóm lợi nhuận của các tài phiệt.

Việt Nam đang đứng trước vận hội lớn của kỷ nguyên số. Việc xây dựng các trung tâm dữ liệu quốc gia, dữ liệu ngành và địa phương đang được triển khai mạnh mẽ. Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: hệ thống dữ liệu của chúng ta phải đảm bảo 4 yếu tố “đúng, đủ, sạch, sống”.

Với mục tiêu vì dân vì nước, Nhà nước có thể xây dựng trung tâm dữ liệu theo hướng đó, nhưng định hướng là chưa đủ. Chỉ khi dữ liệu được quản lý bằng công nghệ Blockchain, chúng ta mới thực sự có được nguồn nguyên liệu "sạch" và "sống" để huấn luyện AI mà không sợ bị thao túng bởi các thế lực bên ngoài hay các lợi ích nhóm. Đó là lộ trình bắt buộc nếu muốn làm chủ vận mệnh của mình trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Hoàng Hải Vân