ThS. Phạm Đức Trung Kiên: 3 điều giúp người Việt trẻ ghi danh thế giới

Ông sáng lập và điều hành Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF), là nhà sáng lập The Vietnam Foundation (VNF), nhiều năm đóng vai trò cầu nối giữa giáo dục Việt Nam và quốc tế với nhiều sáng kiến giáo dục có tác động bền vững như Chương trình Tài nguyên Giáo dục Mở Việt Nam (VOER), Khan Academy Vietnam. Ông được vinh danh bởi Trường Quản trị Kinh doanh - Đại học Stanford trong Top 100 cựu sinh viên tiêu biểu toàn cầu (Centennial Alumni Catalysts).

Những thành tựu này với một người bình thường đã rất đáng ngưỡng mộ. Phi thường hơn, ông chinh phục những cột mốc này khi là người khiếm thị. Một nhà đầu tư, một chính trị gia, một nhà giáo dục, một người Việt ghi danh thế giới.

Một Thế Giới có cuộc trò chuyện với ThS. Phạm Đức Trung Kiên về trí tuệ Việt, con người Việt và con đường đưa startup Việt Nam phát triển trên trường quốc tế.

3 trụ cột thành công trong bối cảnh cạnh tranh và biến động toàn cầu

* Với hành trình nhiều thành tựu đáng nể trên trường quốc tế, ông có "truyền lửa" kinh nghiệm gì tới người Việt trẻ để chuẩn bị bản lĩnh và hành trang trước những cơn sóng cạnh tranh toàn cầu?

- Theo tôi, dù trong bối cảnh nào, điều quan trọng nhất là các bạn trẻ cần phải sống có mục đích, có sự đam mê và có nguyên tắc. Mục đích và lý tưởng là kim chỉ nam cho cuộc sống, đam mê cung cấp năng lượng và động lực cho hành trình của chúng ta, và nguyên tắc là những “vạch giao thông” ngăn chúng ta khỏi sự lạc lối, lao mình xuống vực thẳm của cuộc đời. Nếu chúng ta sống vô định, lừng khừng và cẩu thả thì không thể thành công được.

* Theo ông, điểm mạnh và điểm yếu phổ biến của người Việt là gì, đặc biệt trong môi trường cạnh tranh quốc tế?

- Thực ra, khó mà có thể đưa ra một đánh giá chung như vậy. Nhưng nếu nhìn vào cộng đồng người Việt Nam cả ở trong nước và ở hải ngoại thì có lẽ sự thông minh và tính cầu tiến là hai điểm nổi bật của người Việt chúng ta. Tương tự, với người Nhật đó là tính cần mẫn và sự tinh xảo, với người Hàn có lẽ là sự sáng tạo, và người Singapore tôi thấy nổi bật nhất là tính kỷ luật. Đó là những quốc gia từ điều kiện khó khăn, lạc hậu đã phát triển mạnh mẽ đáng khâm phục.

Không cần nữa những “cây cầu”?

* Ông từng được mệnh danh là “người xây cầu” đưa hàng trăm nghiên cứu sinh học tập tại các trường nổi tiếng tại Mỹ. Ở thời điểm hiện tại, với sự bùng nổ của công nghệ và thế giới phẳng, theo ông người trẻ Việt Nam có tiềm năng phát triển ra sao ở góc độ học thuật và "thực chiến"?

- Việt Nam hôm nay đã khác xa 25 năm trước. Vị thế của chúng ta đã khác, và cơ hội cho người trẻ cũng rộng mở hơn trước rất nhiều. Ngày nay, chúng ta có nhiều cây cầu nối liền Việt Nam với các nước và các cộng đồng trên thế giới. Kết nối Internet với thế giới và những chính sách đúng đắn của chính phủ Việt Nam đã giúp chúng ta đạt được điều đó. Hiện nay, tài năng trẻ Việt Nam thực sự không cần sự dẫn đường của những người như tôi nữa; giai đoạn và nhu cầu đó đi qua. Các bạn trẻ giờ đây chỉ cần chủ động bước qua những cây cầu đã được xây dựng sẵn, can đảm dấn thân và tự định đoạt thành công của chính mình.

* Năm 2026 được dự báo là năm bản lề của nhiều xu hướng công nghệ. Đặc biệt với AI (Trí tuệ nhân tạo), ông nhìn nhận thế nào về cơ hội và thách thức của AI đối với giáo dục?

- Trước hết, sự tiến bộ của công nghệ trong những năm gần đây đã đi quá nhanh, ngoài sức tưởng tượng của chúng ta. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một công cụ quen thuộc hàng ngày nhưng có lẽ nhiều người đã quên rằng AI chỉ mới được giới thiệu đến công chúng vào cuối năm 2022. Do đó, dự đoán AI sẽ ra sao vào cuối năm 2026 là một điều bất khả thi.

Tuy nhiên, trong giáo dục, tôi giữ vững quan điểm: AI là công cụ hỗ trợ thầy và trò. AI không thể thay thế người thầy. Việc sử dụng AI phải bắt đầu từ những thử nghiệm, thầy cô làm chủ và ứng dụng AI trong việc thiết kế giáo án, soạn bài tập, quản lý lớp học và điểm số, v.v... Sau đó, nhà trường và thầy cô mới có thể hướng dẫn học sinh và sinh viên trong việc sử dụng AI trong lớp học cũng như trong cuộc sống. Theo tôi được biết, đó cũng chính là chiến lược hiện nay của Bộ Giáo dục và Đào tạo về chuyển đổi số và áp dụng công nghệ AI trong giáo dục.

5% và giới hạn khắc nghiệt của thành công

* Ở góc độ nhà đầu tư quốc tế, ông có thể chia sẻ những tiêu chí quan trọng để quyết định rót vốn vào một startup Việt Nam?

- Theo tôi, có 3 yếu tố quan trọng: thị trường, con người, và sản phẩm. Thứ nhất là thị trường, tôi luôn đặt ra câu hỏi cho các startup là họ có định nghĩa được độ rộng và chiều sâu của thị trường hay không, cả thị trường trong nước và quốc tế. Startup này có đang giải quyết được nhu cầu gì chưa được đáp ứng trong xã hội? Vì sản phẩm có hay đến đâu, con người có tốt đến đâu mà thị trường thực sự không có nhu cầu thì cũng vô nghĩa. Thứ hai là con người, đầu tư vào một startup thực chất chính là đầu tư vào bản lĩnh và sự hiểu biết của đội ngũ sáng lập. Thứ ba mới đến ý tưởng và sản phẩm, vì ý tưởng có ở khắp mọi nơi, khả năng thực thi để dẫn đến thành công thì không phải ai cũng có thể làm được.

* Để "Go Global" - tiến ra quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam cần lưu ý điều gì? Những thị trường nào, lĩnh vực nào có thể là lợi thế của Việt Nam?

- Câu trả lời ở đây tùy thuộc vào đặc thù lĩnh vực kinh doanh. Nếu kinh doanh trong lĩnh vực số thì biên giới địa lý không còn là giới hạn; những sản phẩm số có thể tiếp cận người dùng trên toàn cầu, tuy nhiên cần có những điều chỉnh về ngôn ngữ, cách tiếp cận hoặc phương tiện thu phí, vv... phù hợp với từng địa phương. Trong khi đó, nếu kinh doanh ẩm thực (F&B), hành trình chinh phục thị trường quốc tế sẽ đòi hỏi sự tính toán phức tạp hơn nhiều.

Theo tôi, mẫu số chung ở đây là cách tiếp cận khách hàng và sức thuyết phục của sản phẩm. Đội ngũ kinh doanh và tiếp thị cần phải là những người bản địa thông hiểu địa phương, những người quen thuộc với văn hóa và cuộc sống của thị trường bản xứ.

* Các startup Việt có thể học được gì từ những biến chuyển tại Silicon Valley? Đâu là bài học cốt lõi từ những thành công và thất bại mà ông quan sát được?

- Trước hết, các bạn trẻ cần nhìn thẳng vào thực tế khắc nghiệt: xác suất thành công trong lĩnh vực startup chỉ dưới 5%.

Đại đa số startup sẽ thất bại. Khi đó, nhà đầu tư mất vốn, còn các bạn trẻ đánh đổi chi phí cơ hội và thời gian quý giá. Tuy nhiên, “thất bại là mẹ thành công”. Không sợ hãi, nhưng cần khách quan. Bước vào khởi nghiệp, startup cần có cái nhìn đúng đắn về ý tưởng và sản phẩm của mình. Đừng để nhiệt huyết che mờ lý trí, trở thành những người khởi nghiệp mù quáng khi chưa đủ hành trang kiến thức và kinh nghiệm.

Hiểu rõ thực tế khắc nghiệt trước khi dấn thân, trang bị tâm thế khách quan, kiến thức, kinh nghiệm cùng với ý tưởng và nhiệt huyết, để luôn sẵn sàng trước bối cảnh cạnh tranh và thị trường đầy biến động.

Diệu An