Cuộc đua stablecoin tại Hồng Kông và nỗi lo ngại từ Bắc Kinh

Với tư cách là trung tâm tài chính sầm uất nhất khu vực, Hồng Kông (TQ) không muốn đứng ngoài lề khi lớp tài sản tiền điện tử được cho là an toàn này đang len lỏi sâu rộng vào hệ thống thanh toán toàn cầu. Cuộc đua cấp phép này từng thu hút sự chú ý đặc biệt của giới tinh hoa tài chính, bởi người ta tin rằng Bắc Kinh đang sử dụng cựu thuộc địa Anh như một "sandbox" (khu vực thử nghiệm) địa chính trị để nới lỏng lập trường cứng rắn đối với crypto.

Tuy nhiên, khi giờ G sắp điểm, nhiệt lượng của thị trường đã suy giảm đột ngột. Sự can thiệp ngày càng trực diện từ các cơ quan quản lý đại lục đang dập tắt những kỳ vọng hưng phấn ban đầu, biến cuộc đua vốn đông đúc trở thành một trò chơi sinh tồn khắc nghiệt, nơi chỉ có một số ít những nhà phát hành có đủ tiềm lực và sự tuân thủ mới có thể bám trụ.

Sự bốc hơi của những ứng viên Đại lục và thực tế khắc nghiệt của sự tuân thủ

Bức tranh toàn cảnh về cuộc đua giấy phép đã thay đổi chóng mặt so với mùa hè năm ngoái. Khởi đầu với 77 tổ chức rầm rộ bày tỏ sự quan tâm, danh sách ứng viên chính thức đã sụt giảm hơn một nửa, chỉ còn 36 cái tên. Đáng chú ý, các nguồn tin trong ngành tiết lộ rằng một lượng lớn các ứng viên đến từ Trung Quốc đại lục đã âm thầm rút lui. Hệ quả là, giới chuyên môn dự báo sẽ chỉ có một số ít ỏi các nhà phát hành được cấp phép trong đợt đầu tiên, bất chấp việc vốn hóa thị trường stablecoin toàn cầu đang bùng nổ (đạt 311 tỉ USD vào năm ngoái, tăng gần 50%). Charlie Liu, một nhà đầu tư tài sản kỹ thuật số tại San Francisco, nhận định sự sụt giảm số lượng ứng viên này có thể khiến kết quả cuối cùng trở nên "kém thú vị và thiếu tính sáng tạo".

Sự thoái lui này không hoàn toàn bất ngờ nếu nhìn vào bản chất của cuộc chơi. Andrew Fei, đối tác tại công ty luật King & Wood Mallesons ở Hồng Kông, thẳng thắn chỉ ra: "Chúng ta cần thiết lập lại kỳ vọng về stablecoin. Đây là một lĩnh vực kinh doanh bị quản lý chặt chẽ, chi phí vận hành đắt đỏ, và sản phẩm của các nhà phát hành sẽ rất giống nhau". Thực tế, sức hấp dẫn của stablecoin không nằm ở khả năng tăng giá đột biến như Bitcoin, mà nằm ở cơ chế neo giá (peg) với các tài sản truyền thống (chủ yếu là đồng USD) được bảo chứng bằng dự trữ tương đương 1:1.

Sự ổn định này biến stablecoin thành một công cụ chuyển tiền xuyên biên giới vi diệu: tức thời và gần như không mất phí, vượt trội hoàn toàn so với hệ thống SWIFT truyền thống. Đối với các trung tâm thương mại và xuất khẩu lớn ở châu Á như Nhật Bản, Hồng Kông và Singapore – nơi chiếm tới 60% trong tổng số 390 tỉ USD thanh toán thực tế bằng stablecoin toàn cầu năm ngoái – đây là một lực hút khó cưỡng.

Tuy nhiên, sự bùng nổ ban đầu tại Hồng Kông lại mang nặng tính đầu cơ hơn là giá trị thực. Khi dự thảo Pháp lệnh Stablecoin mới ra mắt, hàng loạt công ty truyền thống niêm yết tại Hồng Kông đã nộp đơn chỉ để đánh bóng tên tuổi và đẩy giá cổ phiếu, bất chấp việc họ thiếu kinh nghiệm trầm trọng trong mảng crypto. Tình trạng "té nước theo mưa" này đã buộc Cơ quan Tiền tệ Hồng Kông (HKMA) và Ủy ban Chứng khoán và Hợp đồng Tương lai (SFC) phải phát đi cảnh báo đỏ.

Trong số những cái tên hiếm hoi lọt vào vòng thử nghiệm (sandbox), sự hiện diện của các ông lớn như JD.com, Ant Group, hay liên doanh giữa Standard Chartered và Animoca Brands từng thắp lên hy vọng về một làn sóng tiền kỹ thuật số mang dòng máu Á Đông. Thế nhưng, "tuần trăng mật" này đã kết thúc chóng vánh khi tín hiệu từ phương Bắc bắt đầu đổi chiều.

Nỗi lo rủi ro hệ thống và bảo vệ chủ quyền tiền tệ

Sự rút lui đột ngột của các ông lớn công nghệ Trung Quốc ngay trước vạch đích không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Chỉ vài tuần trước hạn chót nộp đơn vào tháng 9, CEO Ant Group, Cyril Han, đã dội một gáo nước lạnh khi tuyên bố công ty sẽ không phát hành bất kỳ loại tiền điện tử nào. Tương tự, một ngân hàng quốc doanh Trung Quốc đã hoàn thiện hồ sơ cũng phải "quay xe" vào phút chót. Ngay cả đơn vị trực thuộc JD.com (Jingdong Coinlink Technology), dù vẫn đang chính thức trong cuộc đua, cũng được cho là đã gần như bỏ cuộc do cảm thấy nghẹt thở trước sự giám sát quá gắt gao trong sandbox của Hồng Kông.

Nguyên nhân sâu xa của sự tháo chạy này bắt nguồn từ lập trường ngày càng cứng rắn của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC). Vào tháng 12, PBOC đã giáng một đòn chí mạng khi tuyên bố rõ ràng rằng stablecoin không được sử dụng hợp pháp để thanh toán, viện dẫn những rủi ro về nhận diện khách hàng (KYC) và phòng chống rửa tiền (AML). Gần đây nhất, PBOC cùng 7 cơ quan chính phủ khác đã ban hành một chỉ thị đanh thép: "Không một tổ chức hay cá nhân nào, dù trong hay ngoài nước, được phép phát hành stablecoin neo giá với đồng Nhân dân tệ (RMB) ở nước ngoài".

Các động thái này phản ánh một nỗi lo sợ sâu sắc của giới tinh hoa hoạch định chính sách tại Bắc Kinh. Michael Huang, phó giám đốc xếp hạng tổ chức tài chính tại S&P Global Ratings, giải thích: "Các nhà chức trách đại lục nhằm mục đích kiềm chế rủi ro tài chính tiềm ẩn lan truyền từ các hoạt động tài sản kỹ thuật số bên ngoài Trung Quốc".

Hơn thế nữa, stablecoin bị coi là một mối đe dọa trực tiếp đối với chủ quyền tiền tệ và sự ổn định của hệ thống quản lý vốn. Monique Taylor, giảng viên kinh tế chính trị toàn cầu tại Đại học Helsinki, chỉ ra rằng stablecoin có thể lọt lưới giám sát, can thiệp vào quản lý tài khoản vốn và làm phức tạp hóa khả năng kiểm soát cung tiền của ngân hàng trung ương. Đặc biệt, sự thống trị tuyệt đối của Tether (USDT – vốn hóa 183 tỉ USD) và Circle (USDC – vốn hóa 73,4 tỉ USD) dấy lên lo ngại về việc "đô la hóa" (re-dollarizing) nền kinh tế kỹ thuật số, đi ngược lại nỗ lực quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ của Bắc Kinh.

Ngoài ra, sự thất bại thảm hại của TerraUSD (UST) vào năm 2022 vẫn là một bóng ma ám ảnh, khiến các nhà quản lý Trung Quốc không muốn đánh cược sự ổn định tài chính vào các dự án stablecoin thuật toán hoặc thiếu minh bạch về dự trữ. Thêm vào đó, stablecoin tư nhân còn bị xem là đối thủ cạnh tranh có thể làm lu mờ dự án đồng Nhân dân tệ kỹ thuật số (e-CNY) do nhà nước bảo trợ, vốn đang gặp khó khăn trong việc mở rộng mức độ chấp nhận.

Vùng xám pháp lý và tương lai bất định của các đồng tiền neo giá nội tệ

Lệnh cấm phát hành stablecoin neo giá Nhân dân tệ (offshore RMB) đã tạo ra một vùng xám pháp lý đầy rủi ro. Các nhà đầu tư và doanh nghiệp có liên hệ với đại lục, chẳng hạn như các cổ đông của RD Technologies, hiện đang rơi vào tình thế "tiến thoái lưỡng nan". "Kế hoạch kinh doanh stablecoin của các công ty hiện đang bị đình trệ, bởi họ không còn biết mình đang hoạt động hợp pháp hay bất hợp pháp nữa", một giám đốc điều hành blockchain nhận định.

Mọi ánh mắt giờ đây đang đổ dồn vào AxCNH – một stablecoin dựa trên Nhân dân tệ được cấp phép tại Kazakhstan (thông qua Astana Financial Services Authority) bởi AnchorX, một tổ chức có trụ sở tại Hồng Kông. Bất chấp lệnh cấm từ PBOC, AxCNH vẫn đang lưu hành với vốn hóa thị trường khoảng 5,5 triệu USD. Sự tồn tại của AxCNH đặt ra những câu hỏi hóc búa về quyền tài phán và khả năng thực thi lệnh cấm của Trung Quốc đối với các thực thể hoạt động ở nước ngoài nhưng có dòng vốn liên đới mật thiết với đại lục (AnchorX được hậu thuẫn bởi Hony Capital có trụ sở tại Bắc Kinh và sử dụng nền tảng blockchain Conflux Network được Thượng Hải tài trợ).

Mặc dù các lô stablecoin đầu tiên của Hồng Kông được dự báo sẽ chỉ neo giá với đồng USD và HKD, sự thất bại của các dự án stablecoin nội tệ châu Á là một bài toán chưa có lời giải. Trong khi USDT thống trị toàn cầu, đồng JPY Coin (neo giá Yên Nhật) phổ biến nhất châu Á cũng chỉ đạt mức vốn hóa bèo bọt 18,4 triệu USD (tương đương 0,01% của USDT). Dẫu vậy, khát vọng tự chủ tiền tệ kỹ thuật số vẫn đang thúc đẩy các nền kinh tế từ Đài Loan (TQ), Ấn Độ, Uzbekistan cho đến Thái Lan và Malaysia tiến hành các thử nghiệm tương tự. Họ nhận ra rằng, nếu không hành động, hệ sinh thái thanh toán Web3 sẽ vĩnh viễn nằm dưới sự chi phối của đồng USD, đặc biệt khi chính quyền Washington (điển hình là dưới thời Trump) công khai coi stablecoin là một công cụ để củng cố quyền lực tài chính Mỹ trong kỷ nguyên số.

Khi danh sách cấp phép được công bố vào tháng 3 tới, Hồng Kông sẽ chính thức bước vào một cuộc chơi mới. Tuy nhiên, giới chuyên môn dự báo sẽ mất ít nhất từ 4 đến 6 tháng nữa để những đồng stablecoin "Made in Hồng Kông" đầu tiên thực sự được lưu thông, do những yêu cầu khắt khe về hạ tầng lưu ký (custody) và mạng lưới phân phối. Cuộc đua stablecoin tại Hồng Kông không chỉ là câu chuyện về đổi mới công nghệ tài chính, mà là một phép thử địa chính trị phức tạp, nơi khát vọng vươn lên thành trung tâm Web3 toàn cầu của đặc khu này đang phải tìm cách dung hòa với giới hạn đỏ về an ninh tài chính của Bắc Kinh.

Bùi Tú