Báo Xuân Việt Nam: Nét văn hóa báo chí ngày Tết
Báo Xuân không chỉ là số báo đặc biệt ngày Tết, mà còn là di sản văn hóa báo chí, khởi nguồn từ Nam Phong tạp chí năm 1918.
Sự ra đời của báo Xuân trong lịch sử báo chí Việt Nam không đơn thuần là một cuộc thay đổi hình thức phát hành. Nó là sự hình thành của một thói quen văn hóa, một cách “ăn Tết bằng chữ nghĩa”, nơi người đọc tìm thấy cảm xúc lắng đọng của năm cũ, niềm tin cho năm mới và cả những suy tưởng về đời sống dân tộc. Từ đó, báo Xuân trở thành một dấu ấn đặc trưng trong đời sống tinh thần Việt Nam, tồn tại như một truyền thống văn hóa báo chí hiếm có.
Tờ báo Xuân đầu tiên và dấu mốc năm 1918
Lịch sử báo chí Việt Nam ghi nhận: Nam Phong tạp chí chính là tờ báo đầu tiên phát hành số đặc biệt dành riêng cho dịp Tết, đặt nền móng cho phong trào báo Xuân về sau.
Số báo Tết đầu tiên của Nam Phong là Số 7, phát hành vào tháng 1 năm 1918, nhằm chuẩn bị cho Tết Mậu Ngọ. Đây không chỉ là một mốc thời gian, mà là cột mốc đánh dấu khoảnh khắc báo chí Việt Nam bước sang một cách tiếp cận mới: không chỉ làm báo để thông tin, mà làm báo để thưởng thức, để suy niệm, để “chơi Tết” bằng văn hóa.
Người giữ vai trò chủ bút của Nam Phong khi ấy là học giả Phạm Quỳnh. Nếu báo chí thông thường chạy theo tin tức, sự kiện, các vấn đề chính trị - xã hội, thì báo Tết của Nam Phong lại mở ra một không gian khác: thế giới của văn chương, phong tục, tập quán, thơ chúc Tết và những suy ngẫm giàu chất “giao mùa”.
Nếu hỏi ai là người khai sinh tinh thần báo Xuân theo nghĩa hiện đại, giới nghiên cứu thường nhắc đến Phạm Quỳnh như một “cha đẻ” của ý tưởng này. Bởi ông không chỉ làm báo, mà nhìn báo chí như một phương tiện truyền tải văn hóa, giáo dục công chúng.
Những người “phát hiện” báo Xuân trong nghiên cứu báo chí
Tuy nhiên, để xác định rõ báo Xuân xuất hiện từ đâu và có giá trị thế nào trong tiến trình báo chí Việt Nam, công lao không chỉ thuộc về người làm báo mà còn thuộc về giới nghiên cứu, sưu tầm.
Các nhà nghiên cứu báo chí như Huỳnh Văn Tòng với nhiều nhà sưu tầm sách báo cổ đã góp phần quan trọng trong việc “khai quật” tư liệu, lùng sục trong kho lưu trữ để xác định rõ nguồn gốc và hành trình của báo Xuân. Nhờ đó, báo Xuân được nhìn nhận như một dòng chảy văn hóa nghiêm túc, chứ không phải một sản phẩm ngẫu nhiên. Ngoài ông Huỳnh Văn Tòng, học giả Vương Hồng Sển cũng là người quan tâm nghiên cứu và khẳng định Nam Phong là tờ báo xuân đầu tiên của Làng báo Việt.
Nếu số báo thường chủ yếu nhằm cung cấp thông tin, thì báo Xuân thời kỳ đầu lại mang diện mạo khác biệt. Báo Xuân thường dày hơn số thường, bìa in màu hoặc minh họa cầu kỳ, nội dung thiên về văn hóa - nghệ thuật, phong tục, tử vi, lời chúc tụng và thơ chúc Tết.
Báo Xuân vì vậy trở thành một vật phẩm Tết, đôi khi được đặt trang trọng trên bàn trà, bên cạnh khay mứt, bình hoa, như một biểu tượng của nếp sống thị dân mới đang hình thành trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Cuộc đua báo Xuân thời tiền chiến
Sau Nam Phong, phong trào làm báo Xuân lan rộng nhanh chóng. Các tờ báo như Trung Bắc Tân Văn, Phụ nữ Tân Văn… bắt nhịp xu hướng, tạo nên cuộc đua vừa nghệ thuật vừa thương mại mỗi dịp cuối năm.
Một giai thoại nổi bật là cuộc chạy đua về hình thức và “độ dày”. Tờ Đông Tây năm 1932 được xem là một trong những tờ báo Xuân tiêu chuẩn ở miền Bắc với độ dày khoảng 30 trang, in tại nhà in Tân Dân. Trong khi đó, Phụ nữ Tân Văn năm 1933 gây chú ý khi in trên giấy vàng, bìa vẽ cành mai đỏ và đăng những bài thơ mới lạ của nữ sĩ Manh Manh, tạo dư âm trong đời sống văn học Thơ Mới.
.jpg)
Không thể nhắc báo Xuân tiền chiến mà quên những nhân vật trào phúng như Lý Toét, Xã Xệ trên báo Phong Hóa và Ngày Nay của Tự Lực Văn Đoàn. Những nhân vật ấy không chỉ để gây cười, mà còn là công cụ phê bình xã hội, phản ánh sự bỡ ngỡ của người Việt trước làn sóng hiện đại hóa.
Ít ai biết rằng làm báo Xuân vất vả hơn nhiều so với báo thường. Các tòa soạn phải chuẩn bị từ tháng 10, tháng 11 âm lịch, lên kế hoạch nội dung, mời bài, đặt tranh minh họa, chọn bìa, chuẩn bị in ấn.
Chuyện “xin bài”, đặt bài cũng trở thành nét thú vị của làng báo. Có giai thoại kể rằng chủ bút gặp ai cũng nhắc: “Cho xin một bài vào số Tết nhé!”, bởi số Xuân là số được độc giả giữ lại, đọc đi đọc lại, thậm chí cất làm kỷ niệm.
Trong thời đại số, báo Xuân không còn là phương thức giải trí duy nhất ngày Tết. Tuy nhiên, tinh thần cốt lõi vẫn còn, là số báo để đọc chậm, đọc sâu, đọc bằng tâm thế thưởng thức.