Mỹ bác thuế đối ứng, các hãng công nghệ có được hoàn lại tiền?

Với tỷ lệ phiếu 6:3, các thẩm phán đã tuyên bố rằng việc Tổng thống đơn phương áp đặt các mức thuế quan diện rộng là hành động bất hợp pháp, buộc chính quyền phải bãi bỏ phần lớn danh mục thuế hiện tại. Đối với Apple, doanh nghiệp đã phải gánh khoản hóa đơn thuế quan trung bình lên tới 1 tỉ USD mỗi quý, đây không khác gì một cuộc giải vây ngoạn mục.

Phán quyết này không chỉ giúp giá cổ phiếu của hãng tăng 1% ngay lập tức mà còn mở ra cơ hội để "Táo khuyết" tái cấu trúc lại chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đã bị xáo trộn dữ dội trong hơn một năm qua. Tuy nhiên, niềm vui này có thể ngắn chẳng tày gang khi ông Trump đã lập tức phản pháo bằng những sắc lệnh mới, đẩy Apple và cả giới kinh doanh vào một vòng xoáy pháp lý và thương mại mới đầy kịch tính.

Sự giải tỏa cho biên lợi nhuận và cơ hội tái lập trật tự chuỗi cung ứng

Kể từ khi chính sách thuế quan được ông Trump khởi xướng vào năm ngoái, Apple đã phải chi trả tổng cộng khoảng 3,3 tỉ USD tiền thuế cho Chính phủ Mỹ. Những chi phí khổng lồ này bắt nguồn từ các sắc thuế nhập khẩu đánh vào sản phẩm và linh kiện sản xuất tại nước ngoài, đặc biệt là từ Trung Quốc và các đối tác châu Á như Việt Nam hay Ấn Độ.

Trong các báo cáo tài chính gần đây, CEO Tim Cook nhấn mạnh rằng Apple đã phải âm thầm hấp thụ phần lớn các khoản chi phí này để tránh việc tăng giá đột ngột gây sốc cho người tiêu dùng. Việc gỡ bỏ mức thuế quan vốn đã chạm ngưỡng 47% đối với hàng hóa sản xuất tại Trung Quốc vào tháng 12 năm ngoái giúp Apple giữ lại được biên lợi nhuận quý giá, đồng thời giảm bớt áp lực phải dịch chuyển sản xuất ra khỏi các cơ sở hạ tầng tối ưu tại lục địa này.

Trước khi có phán quyết của Tòa án Tối cao, Apple đã phải thực hiện một cuộc đại di cư sản xuất đầy tốn kém nhằm tìm kiếm những quốc gia có mức thuế ưu đãi hơn. Tim Cook từng tiết lộ công ty đã phải chuyển 50% sản lượng iPhone cung ứng cho thị trường Mỹ sang Ấn Độ, đồng thời đưa phần lớn việc sản xuất máy tính Mac, tai nghe AirPods và đồng hồ Apple Watch sang Việt Nam.

Phán quyết mới này về lý thuyết sẽ giúp Apple tự do hơn trong việc quay trở lại tập trung sản xuất tại Trung Quốc – nơi vốn sở hữu hệ sinh thái cung ứng sâu rộng và hiệu quả nhất – thay vì phải phân tán nguồn lực sang các khu vực khác chỉ để né thuế. Điều này không chỉ giúp đơn giản hóa mạng lưới logistics mà còn giảm bớt những rủi ro về chi phí vận hành tăng thêm khi phải thiết lập các dây chuyền mới tại các quốc gia đang phát triển.

Tuy nhiên, một câu hỏi lớn đang bị bỏ ngỏ là liệu Apple có quyết liệt đấu tranh để đòi lại số tiền thuế đã nộp hay không. Phán quyết của Tòa án Tối cao đồng nghĩa với việc Chính phủ Mỹ có thể nợ các nhà nhập khẩu tổng cộng hơn 175 tỉ USD tiền hoàn thuế. Với một doanh nghiệp coi trọng lợi ích cổ đông như Apple, con số hàng tỉ USD là không hề nhỏ, nhưng việc theo đuổi khoản tiền này có thể khiến mối quan hệ giữa Tim Cook và ông Trump hoàn toàn đổ vỡ.

Trong buổi họp báo chiều thứ sáu, Tổng thống đã từ chối cam kết hoàn trả tiền cho các công ty và dự báo về một cuộc chiến kiện tụng kéo dài nhiều năm. Đây là một tình thế tiến thoái lưỡng nan đối với Apple: đòi tiền và đối mặt với cơn thịnh nộ của Tổng thống, hoặc giữ im lặng và chấp nhận mất trắng số vốn khổng lồ.

Nghệ thuật ngoại giao bền bỉ của Tim Cook dưới áp lực chính trị

Mối quan hệ giữa Tim Cook và Donald Trump là một trong những chương kỳ lạ và kịch tính nhất trong lịch sử giao thoa giữa giới tài phiệt công nghệ và quyền lực chính trị tại Washington. Không giống như nhiều nhà lãnh đạo thung lũng Silicon khác thường chọn thái độ đối đầu trực diện, Tim Cook đã xây dựng một chiến lược ngoại giao mềm mỏng, kiên trì và mang đậm tính cá nhân để bảo vệ đế chế Apple.

Từng có lúc rất vững chắc, mối quan hệ này bắt đầu rạn nứt nghiêm trọng khi Tổng thống công khai thúc ép ý tưởng sản xuất iPhone hoàn toàn tại Mỹ và đe dọa áp mức thuế 25% trực tiếp lên dòng sản phẩm chủ lực này. Để xoa dịu tình hình, vị thuyền trưởng của Apple đã triển khai một chiến dịch ngoại giao quyến rũ đầy tinh tế, biến những cuộc gặp gỡ tại Nhà Trắng thành những diễn đàn để ông vừa thể hiện sự ủng hộ với chương trình nghị sự của Tổng thống, vừa khéo léo lồng ghép những lợi ích kinh tế của công ty.

Vào tháng 8 năm ngoái, Tim Cook đã xuất hiện đầy ấn tượng bên cạnh ông Trump để công bố kế hoạch chi tiêu khổng lồ lên tới 600 tỉ USD trong vòng 4 năm tại Mỹ, đi kèm cam kết mở rộng mạng lưới mua sắm linh kiện từ các nhà cung cấp nội địa. Đây là một nước đi chiến thuật nhằm chứng minh Apple vẫn là một doanh nghiệp "yêu nước", dù phần lớn hạ tầng sản xuất vẫn nằm ở nước ngoài.

Sự tinh tế của Cook còn thể hiện qua những cử chỉ mang tính biểu tượng cao như việc tặng Tổng thống một tấm bảng thủy tinh chế tác riêng trên nền vàng 24-karat, hay việc ông xuất hiện tại buổi công chiếu phim tài liệu về Đệ nhất phu nhân Melania Trump vào tháng trước. Bằng cách xây dựng sợi dây liên kết cá nhân và sự hiện diện thường xuyên trong các sự kiện gia đình của Tổng thống, Tim Cook đã tạo ra một vùng đệm an toàn, giúp Apple nhiều lần thoát khỏi các đợt áp thuế khắc nghiệt nhất mà các đối thủ khác không làm được.

Tuy nhiên, nghệ thuật ngoại giao của Tim Cook hiện đang đứng trước một thử thách cực đại khi phán quyết của Tòa án Tối cao buộc ông phải đứng giữa hai lựa chọn nghiệt ngã. Việc đòi lại 3,3 tỉ USD tiền thuế đã nộp sẽ là một hành động tuân thủ quyền lợi cổ đông, nhưng nó cũng giống như một cái tát vào uy tín của Tổng thống Trump. Nếu Cook quyết định kiện đòi lại tiền hoàn thuế, toàn bộ nỗ lực xây dựng mối quan hệ trong nhiều năm qua có thể đổ sông đổ biển ngay lập tức.

Ngược lại, nếu chấp nhận "ăn vào" số tiền đó để giữ hòa khí, ông sẽ phải giải trình với các nhà đầu tư về sự thất thoát nguồn vốn khổng lồ. Cách Cook im lặng và từ chối đưa ra bình luận sau phán quyết cho thấy ông đang cân nhắc từng bước đi nhỏ nhất trong ván bài chính trị đầy rủi ro này, nơi mà một sai lầm nhỏ trong giao tiếp cũng có thể dẫn đến những đòn trả đũa thuế quan tàn khốc hơn trong tương lai.

Bóng ma thuế quan toàn cầu 10% và vòng xoáy điều tra mới

Niềm vui chiến thắng tại Tòa án Tối cao của Apple và các nhà nhập khẩu Mỹ diễn ra vô cùng ngắn ngủi khi Tổng thống Trump cho thấy ông không bao giờ chấp nhận thất bại một cách dễ dàng. Chỉ vài giờ sau khi phán quyết được công bố, ông Trump đã lập tức phản công bằng tuyên bố sẽ ký một sắc lệnh hành pháp mới nhằm áp đặt mức thuế quan toàn cầu 10% lên tất cả các loại hàng hóa nhập khẩu.

Lần này, chính quyền đã tìm ra một kẽ hở pháp lý khác khi vận dụng Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Đây là một công cụ mạnh mẽ cho phép Tổng thống áp thuế trong trường hợp thâm hụt cán cân thanh toán nghiêm trọng. Dù các mức thuế theo điều luật này chỉ có thời hạn hiệu lực tối đa là 150 ngày và cần sự phê chuẩn của Quốc hội để kéo dài, nhưng nó vẫn đủ sức tạo ra một cú sốc ngay lập tức lên toàn bộ chuỗi cung ứng của Apple.

Mức thuế 10% mới này, dù thấp hơn con số 47% trước đó đối với hàng Trung Quốc, nhưng lại có phạm vi ảnh hưởng rộng lớn hơn nhiều vì nó đánh vào hàng hóa từ mọi quốc gia. Điều này đồng nghĩa với việc các lô hàng iPhone từ Ấn Độ hay máy tính Mac từ Việt Nam – những nơi mà Apple vừa mới kỳ công dịch chuyển sản xuất tới để né thuế – cũng sẽ bị nằm trong diện điều chỉnh. "Bóng ma" thuế quan mới này đang biến mọi nỗ lực tối ưu hóa chi phí của Apple trong hơn một năm qua trở nên vô nghĩa.

Không dừng lại ở đó, chính quyền Trump còn tuyên bố sẽ sử dụng Mục 301 để phát động hàng loạt cuộc điều tra về các hành vi thương mại bất công. Đây là một đòn tâm lý chiến nặng nề, vì kết quả của các cuộc điều tra này có thể dẫn đến những đợt áp thuế bổ sung nhắm thẳng vào các nhóm sản phẩm cụ thể của Apple bất cứ lúc nào, khiến kế hoạch kinh doanh của hãng luôn trong trạng thái báo động. Thực tế này đang đẩy Apple vào một tình thế mà thuế quan trở thành một "mục tiêu di động" không thể lường trước.

Trong kỷ nguyên mà chính sách thương mại được điều hành bằng những sắc lệnh hành pháp thay vì những thỏa thuận ổn định, Apple đang phải học cách sống chung với sự bất định. Mỗi chiếc iPhone cập cảng Mỹ giờ đây không chỉ mang theo giá trị công nghệ, mà còn gánh trên vai những rủi ro chính trị mà ngay cả những bộ óc chiến lược xuất sắc nhất tại Cupertino cũng khó lòng kiểm soát hoàn toàn.

Bùi Tú