Cuộc cách mạng ADC: “Tên lửa thông minh” thay hóa trị

Mới đây, tại Hội nghị Mùa xuân của Trung tâm ung bướu Bệnh viện Chợ Rẫy, TS-BS Lê Tuấn Anh - Giám đốc Trung tâm Ung bướu Bệnh viện Chợ Rẫy đã cập nhật những dữ liệu nóng hổi, chi tiết, mở ra một chương mới cho các bệnh nhân đang chiến đấu với căn bệnh quái ác này. Tâm điểm của mọi sự chú ý chính là sự lên ngôi của thuốc liên hợp kháng thể (ADC), "tên lửa hành trình" thế hệ mới đang thay đổi hoàn toàn cục diện điều trị.

Từ “bom thảm” đến “đòn tấn công chính xác”

Để hiểu được tầm vóc của cuộc cách mạng mang tên ADC, cần nhìn lại chặng đường dài của hóa trị liệu truyền thống. Suốt nhiều thập kỷ, hóa trị giống như việc dội “bom thảm” lên một thành phố để tiêu diệt kẻ thù, nơi binh lính đối phương bị loại bỏ nhưng dân thường và cơ sở hạ tầng cũng chịu tổn thất nặng nề. Tác dụng phụ ám ảnh của hóa trị, từ rụng tóc, suy kiệt đến nhiễm trùng huyết, luôn là nỗi lo thường trực của bệnh nhân.

Sự xuất hiện của ADC đã thay đổi hoàn toàn cuộc chơi. Về mặt cấu trúc, ADC là một thực thể hóa học tinh vi, kết hợp giữa tính đặc hiệu cao của kháng thể đơn dòng và sức mạnh tiêu diệt tế bào của các tác nhân gây độc. Kháng thể đóng vai trò như một hệ thống dẫn đường GPS, tìm và bám chính xác vào các protein đặc trưng trên bề mặt tế bào ung thư. Sau khi “khóa” mục tiêu, toàn bộ phức hợp được tế bào ung thư hấp thụ; khi đó, chất liên kết sẽ giải phóng “đầu đạn” là thuốc gây độc để phá hủy khối u từ bên trong. Đây chính là chiến thuật “ngựa gỗ thành Troy” hiện đại, cho phép bác sĩ đưa liều thuốc cực mạnh trực tiếp vào tế bào ung thư, đồng thời hạn chế tối đa tổn thương lên các cơ quan lành.

TS-BS Lê Tuấn Anh- Giám đốc Trung tâm Ung bướu Bệnh viện Chợ Rẫy, cho biết tại Hội nghị Hội Ung thư Nội khoa châu Âu (ESMO) gần đây, chuỗi thử nghiệm lâm sàng mang tên DESTINY đã được công bố, mở ra một chương mới đầy kỳ vọng cho hàng triệu bệnh nhân. Trong số đó, hoạt chất Trastuzumab deruxtecan (T-DXd) đã chứng minh ưu thế vượt trội so với các phương pháp điều trị tiêu chuẩn trước đây.

Dữ liệu từ DESTINY-Breast03 gây ấn tượng mạnh khi cho thấy tỷ lệ sống còn không tiến triển ở bệnh nhân ung thư vú di căn HER2 dương tính được cải thiện rõ rệt. Tuy nhiên, bước ngoặt thực sự khiến giới chuyên môn chú ý lại đến từ DESTINY-Breast04. Trước đây, bệnh nhân ung thư vú thường được phân thành hai nhóm rạch ròi: HER2 dương tính hoặc HER2 âm tính. Thế nhưng, T-DXd đã chứng minh hiệu quả vượt trội ngay cả ở nhóm bệnh nhân có biểu hiện HER2 thấp (HER2-low). Phát hiện này phá vỡ quan niệm cũ, mở rộng cơ hội điều trị cho một nhóm bệnh nhân đông đảo vốn trước đây chủ yếu dựa vào hóa trị với hiệu quả hạn chế.

Các dữ liệu từ DESTINY-Breast06 tiếp tục đẩy ranh giới đi xa hơn khi nhắm đến cả nhóm bệnh nhân “HER2-ultralow” (biểu hiện cực thấp). Việc phát hiện rằng chỉ cần một lượng rất nhỏ thụ thể HER2 trên bề mặt tế bào, thuốc vẫn có thể nhận diện và tiêu diệt khối u đã làm thay đổi căn bản cách phân loại bệnh học. Thay vì một ranh giới đen – trắng cứng nhắc, các bác sĩ đang tiếp cận ung thư theo một dải quang phổ rộng hơn, mở ra cơ hội điều trị cá thể hóa sâu sắc hơn bao giờ hết.

Sự lan tỏa sang các khối u đặc: Không chỉ là ung thư vú

Dù ung thư vú là “địa bàn” đầu tiên được ADC chinh phục, tầm ảnh hưởng của nhóm thuốc này đang lan rộng sang nhiều loại ung thư khó điều trị khác. Những kết quả từ DESTINY-Lung và DESTINY-Gastric cho thấy ADC là một nền tảng điều trị đa năng.

Ở bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ có đột biến HER2 – một lĩnh vực vốn đầy thách thức với các liệu pháp truyền thống – ADC đã mang lại đáp ứng lâm sàng sâu và kéo dài. Tương tự, trong ung thư dạ dày tiến triển, nơi lựa chọn điều trị còn hạn chế, sự xuất hiện của các thế hệ ADC mới đã thắp lên hy vọng cho bệnh nhân giai đoạn muộn.

Đáng chú ý, khái niệm “Pan-tumor” (điều trị đa khối u) ngày càng trở nên rõ nét. Thay vì chỉ tập trung vào cơ quan xuất phát của khối u, các bác sĩ đang chú trọng vào đặc điểm phân tử và protein của tế bào ung thư. Nếu khối u mang đích điều trị phù hợp, dù ở phổi, dạ dày hay bàng quang, các “tên lửa” ADC đều có thể được triển khai.

Bên cạnh “ngôi sao” T-DXd, ESMO 2025 còn giới thiệu những ứng viên tiềm năng khác như Datopotamab deruxtecan (Dato-DXd) nhắm vào TROP2 và Patritumab deruxtecan nhắm vào HER3. Sự đa dạng hóa các đích nhắm đồng nghĩa với việc kho vũ khí điều trị ung thư ngày càng phong phú, cho phép tấn công tế bào ác tính từ nhiều hướng, qua đó hạn chế nguy cơ kháng thuốc.

Một xu hướng đầy triển vọng khác, theo TS-BS Lê Tuấn Anh, là sự kết hợp giữa ADC và liệu pháp miễn dịch (ICIs). Đây được xem là “liên minh vàng” trong điều trị ung thư hiện đại. ADC không chỉ tiêu diệt trực tiếp tế bào ung thư mà còn giải phóng kháng nguyên khối u trong quá trình phá hủy, tạo điều kiện để hệ miễn dịch nhận diện và tấn công hiệu quả hơn. Khi kết hợp với thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch, hiệu quả điều trị có thể được khuếch đại, góp phần duy trì đáp ứng lâu dài và giảm nguy cơ tái phát.

Dù mang lại nhiều kỳ vọng, việc đưa các tiến bộ này vào thực tiễn tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Theo TS-BS Lê Tuấn Anh, một số thuốc mới như Dato-DXd hiện chưa được cấp phép lưu hành trong nước. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, cơ sở điều trị và các hãng dược để rút ngắn khoảng cách giữa tiến bộ y học thế giới và thực hành lâm sàng trong nước.

Chi phí cũng là bài toán lớn. Các liệu pháp công nghệ cao như ADC thường có giá thành cao, vượt quá khả năng chi trả của nhiều bệnh nhân. Tuy nhiên, nếu xét đến hiệu quả kéo dài thời gian sống, cải thiện chất lượng sống và giảm gánh nặng do tác dụng phụ nặng nề của hóa trị truyền thống, ADC có thể được nhìn nhận như một khoản đầu tư dài hạn cho sức khỏe cộng đồng.

Hành trình chinh phục ung thư vẫn còn nhiều thử thách, nhưng với những thành tựu mà ADC đã và đang mang lại, niềm tin vào một tương lai điều trị chính xác, cá thể hóa và hiệu quả hơn đang dần trở thành hiện thực. Cuộc chiến này có thể còn dài, song với những “tên lửa thông minh” trong tay, y học đang tiến gần hơn tới mục tiêu tối thượng: giảm thiểu nỗi sợ hãi mang tên ung thư và mang lại cơ hội sống tốt hơn cho người bệnh.

Hồ Quang