Đạo đức trí tuệ nhân tạo đối đầu với cỗ máy chiến tranh

Căng thẳng bùng phát khi Anthropic, một trong những phòng thí nghiệm AI hàng đầu thế giới, kiên quyết từ chối nhượng bộ Lầu Năm Góc về các ranh giới đỏ: không sử dụng AI cho vũ khí tự động sát thương và không tiếp tay cho các chương trình giám sát hàng loạt trong nước. Đứng trước sức ép đe dọa cắt đứt hợp đồng từ giới chức quân sự Mỹ, Anthropic không hề đơn độc.

Hàng ngàn nhân viên từ các gã khổng lồ công nghệ đối thủ như Amazon, Google và Microsoft đang kiến tạo một làn sóng đoàn kết chưa từng có. Họ đồng loạt gây áp lực lên giới lãnh đạo cấp cao của chính công ty mình, yêu cầu sát cánh cùng Anthropic và dứt khoát từ chối bất kỳ thỏa thuận béo bở nào có nguy cơ biến công nghệ đột phá thành công cụ đàn áp hoặc cỗ máy giết người không kiểm soát.

Cuộc đình công ranh giới đỏ và tối hậu thư từ Lầu Năm Góc

Mồi lửa cho cuộc khủng hoảng này được châm ngòi khi Dario Amodei, Giám đốc điều hành của Anthropic, thẳng thừng bác bỏ điều mà ông mô tả là “lời đề nghị cuối cùng” từ Lầu Năm Góc nhằm tiếp tục cung cấp công nghệ cho quân đội Mỹ nhưng phải dỡ bỏ các rào cản an toàn. Quyết định dũng cảm này lập tức vấp phải phản ứng dữ dội từ Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth, người đã đe dọa sẽ xé bỏ các hợp đồng hiện tại và xem xét loại bỏ hoàn toàn Anthropic khỏi chuỗi cung ứng quốc phòng. Đây là một đòn bẩy quyền lực khổng lồ nhằm buộc startup này phải khuất phục.

Tuy nhiên, thay vì sự cô lập, hành động của Anthropic đã kích hoạt một phản ứng dây chuyền về tinh thần đoàn kết vượt qua ranh giới doanh nghiệp. Trong một bức thư chung được lan truyền vào thứ Sáu tuần qua, các nhóm đại diện cho hàng ngàn nhân viên công nghệ đã lên tiếng cảnh báo gay gắt.

Bức thư nêu rõ: “Chúng tôi biết Lầu Năm Góc sẽ nhanh chóng tìm cách đưa các mô hình khác không có rào cản an toàn vào sử dụng, bất kể họ có cố gắng ép buộc Anthropic tuân thủ hay không”. Các nhân viên này đang yêu cầu chính công ty của họ – Google, Microsoft và Amazon – phải từ chối tuân thủ nếu quân đội yêu cầu họ hoặc các phòng thí nghiệm AI tiên phong mà họ đầu tư ký kết các hợp đồng vượt qua lằn ranh đạo đức này.

Bức thư không chỉ là tiếng nói của một nhóm nhỏ lẻ. Nó mang sức nặng của các tổ chức lao động hùng hậu, bao gồm Công đoàn Nhân viên Truyền thông Mỹ (CWA) với 700.000 thành viên, Công đoàn Nhân viên Alphabet (công ty mẹ của Google), nhóm Nhân viên Amazon vì Công lý Khí hậu, mạng lưới nhân viên DeepMind tại London, và tổ chức hoạt động No Tech for Apartheid. Họ yêu cầu ban lãnh đạo phải minh bạch tuyệt đối về các hợp đồng ký kết với các cơ quan an ninh nhà nước có lịch sử gây tranh cãi, bao gồm cả Bộ An ninh Nội địa (DHS) và Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE).

Sự trớ trêu của cục diện này nằm ở mối quan hệ tài chính chằng chịt giữa các bên. Cả Google và Amazon đều đã rót hàng tỉ đô la vào Anthropic. Trong khi đó, Microsoft – công ty đang nắm giữ 27% cổ phần của OpenAI – cũng vừa ký kết một thỏa thuận điện toán đám mây trị giá lên tới 30 tỉ USD với “cha đẻ” của chatbot Claude vào tháng 11 vừa qua. Việc các nhân viên gây áp lực lên giới lãnh đạo buộc các tập đoàn nghìn tỉ đô này phải đối mặt với một tình thế tiến thoái lưỡng nan: bảo vệ nguyên tắc đạo đức cốt lõi của công nghệ hay nhượng bộ trước những hợp đồng chính phủ béo bở có thể quyết định ngôi vương trong cuộc đua AI.

Bàn cờ chiến lược của các ông lớn và khoảng trống cơ hội

Sự bế tắc giữa Anthropic và Lầu Năm Góc đang tạo ra một khoảng trống quyền lực nguy hiểm, nơi các đối thủ cạnh tranh có thể sẵn sàng gạt bỏ đạo đức để bước vào. Theo tiết lộ từ một quan chức chính quyền, Anthropic hiện là nhóm AI duy nhất được phê duyệt để làm việc trong các nhiệm vụ tối mật và mô hình Claude vẫn được đánh giá là hệ thống AI tốt nhất cho mục đích sử dụng trong quân sự. Việc trục xuất Anthropic khỏi các dự án chính phủ sẽ lập tức mở ra một cơ hội thương mại khổng lồ cho những tay chơi ít kiêng dè hơn.

Thực tế, cuộc đua lấp chỗ trống đã âm thầm bắt đầu. OpenAI, Google và xAI (công ty trí tuệ nhân tạo của tỉ phú Elon Musk) – mỗi công ty đều đã nhận được các hợp đồng trị giá 200 triệu USD từ Bộ Quốc phòng vào năm ngoái – hiện đang đàm phán tích cực để mở rộng phạm vi tham gia vào các nhiệm vụ quân sự tuyệt mật. Đáng chú ý nhất, xAI đang tiến rất gần đến một thỏa thuận cho phép quân đội sử dụng mô hình Grok của hãng mà hoàn toàn không có bất kỳ rào cản hạn chế nào. Trong khi đó, Google vẫn giữ thái độ im lặng đầy toan tính, chưa chốt hợp đồng mật cũng như chưa đưa ra bất kỳ lập trường công khai nào về vấn đề giám sát trong nước và vũ khí tự động ở thời điểm hiện tại.

Về phần OpenAI, Giám đốc điều hành Sam Altman đang đóng một vai trò vô cùng phức tạp. Đêm thứ năm tuần trước, Altman tiết lộ với nhân viên rằng ông đang nỗ lực đóng vai trò trung gian hòa giải nhằm thiết lập một “nền hòa bình” giữa đối thủ Anthropic và Lầu Năm Góc. Tuy nhiên, song song với nỗ lực ngoại giao đó, OpenAI cũng đang đàm phán một thỏa thuận riêng với chính phủ, trong đó bao gồm các “ngoại lệ kỹ thuật” liên quan đến hoạt động giám sát trong nước và vũ khí tấn công tự động.

Mặc dù Thứ trưởng Quốc phòng phụ trách nghiên cứu và kỹ thuật, Emil Michael, đã cố gắng xoa dịu tình hình khi tuyên bố trên Bloomberg TV rằng Lầu Năm Góc đã đưa ra một đề xuất mang tính “nhượng bộ lớn” đối với ngôn ngữ pháp lý mà Anthropic mong muốn, thì nguy cơ công nghệ AI lọt vào tay quân đội một cách không kiểm soát vẫn hiện hữu. Nếu Lầu Năm Góc có thể dễ dàng thay thế Anthropic bằng những nhà cung cấp dễ dãi hơn như xAI, thì các quy tắc an toàn mà giới công nghệ dày công xây dựng sẽ nhanh chóng sụp đổ dưới sức mạnh của những bản hợp đồng tỉ đô.

Lằn ranh đỏ của lương tâm trong kỷ nguyên quân sự hóa AI

Cuộc xung đột này đang phơi bày một sự rạn nứt sâu sắc trong văn hóa nội bộ của Thung lũng Silicon: sự giằng xé giữa tham vọng công nghệ vô hạn và lương tri của những người kiến tạo ra chúng. Các nhà nghiên cứu AI hàng đầu đang bày tỏ sự kinh hoàng trước tiền lệ mà Lầu Năm Góc có thể tạo ra. Họ lo sợ rằng việc cấm cửa Anthropic vì lý do “rủi ro chuỗi cung ứng” chỉ vì công ty này từ chối làm vũ khí giết người sẽ trở thành một công cụ cưỡng chế, buộc toàn bộ ngành công nghiệp phải quỳ gối trước cỗ máy chiến tranh.

Boaz Barak, một nhà khoa học máy tính lỗi lạc tại OpenAI, đã thẳng thắn bày tỏ trên nền tảng X: “Là một công dân Mỹ, điều cuối cùng tôi muốn thấy là chính phủ sử dụng AI để giám sát hàng loạt chính người dân Mỹ”. Làn sóng phản đối nội bộ tại OpenAI cũng đang dâng cao. Mặc dù Giám đốc nghiên cứu Mark Chen khẳng định công ty không loại trừ việc ký hợp đồng với Lầu Năm Góc, ông cũng thừa nhận rằng nội bộ đang có những cuộc tranh luận vô cùng gay gắt và mang tính xây dựng về “lằn ranh đỏ” trong việc sử dụng AI. Hơn 60 nhân viên của OpenAI đã công khai ký vào một bản kiến nghị yêu cầu công ty phải giữ vững lập trường đạo đức tương tự như Anthropic.

Tại Google, tình hình còn căng thẳng hơn. Nhà khoa học trưởng của Google DeepMind, Jeff Dean, đã lên tiếng cảnh báo rằng hoạt động giám sát hàng loạt vi phạm Tu chính án thứ Tư và tạo ra “hiệu ứng ớn lạnh đối với quyền tự do ngôn luận”. Ông khẳng định vẫn giữ vững cam kết năm 2018 về việc cấm sử dụng AI cho các loại vũ khí tự động sát thương. Ngay lập tức, hơn 100 nhân viên Google đã gửi thư khẩn cầu Dean dùng mọi quyền lực của mình để ngăn chặn bất kỳ thỏa thuận nào vượt qua lằn ranh này. Trên nhóm trò chuyện nội bộ của DeepMind, hàng trăm nhân viên đã bày tỏ sự phẫn nộ trước việc chính phủ sử dụng quyền lực để “quốc hữu hóa” các phòng thí nghiệm, ép buộc họ phải cung cấp công cụ đàn áp.

Tuy nhiên, hồ sơ đạo đức của Google trong những năm gần đây lại là một điểm nghẽn lớn. Vào tháng 2 năm ngoái, gã khổng lồ tìm kiếm này đã âm thầm xóa bỏ cam kết “không sử dụng công nghệ AI cho vũ khí hoặc giám sát” khỏi các nguyên tắc đạo đức cốt lõi của mình – một nguyên tắc vốn được thiết lập sau cuộc nổi dậy lịch sử của nhân viên vào năm 2018. Gần đây hơn, Google đã tỏ ra tàn nhẫn với các tiếng nói bất đồng khi sa thải 28 nhân viên vì dám biểu tình phản đối hợp đồng điện toán đám mây trị giá 1,2 tỉ USD ký kết với chính phủ và quân đội Israel.

Cuộc khủng hoảng hiện tại không chỉ là một tranh chấp thương mại thông thường. Như một người am hiểu về lập trường của Anthropic đã tiết lộ quan điểm của công ty: “Dưới một chính quyền bình thường, việc chấp thuận mọi mục đích sử dụng hợp pháp sẽ không có vấn đề gì. Nhưng đây không phải là một chính quyền bình thường và sức mạnh của công nghệ này lại lớn hơn rất nhiều”.

Khi AI tiến gần hơn đến khả năng thay đổi cục diện các cuộc chiến tranh và quyền kiểm soát xã hội, những người kỹ sư ở Thung lũng Silicon chợt nhận ra rằng những dòng code họ viết hôm nay có thể quyết định sinh mạng của hàng triệu người vào ngày mai.

Bùi Tú