Vì sao vũ khí Trung Quốc kém hiệu quả ở Iran?

Thị trường vũ khí toàn cầu nhiều năm qua ghi nhận sự vươn lên mạnh mẽ của ngành công nghiệp quốc phòng Trung Quốc, với các sản phẩm được giới thiệu là giải pháp thay thế có chi phí hợp lý và sở hữu thông số kỹ thuật ấn tượng. Dù vậy, hiệu quả thực tế của các khí tài này đang trở thành chủ đề thu hút sự quan tâm của giới quan sát quân sự quốc tế sau hàng loạt sự kiện tác chiến cường độ cao gần đây.

Phân tích từ các điểm nóng xung đột kéo dài từ khu vực Nam Á, Nam Mỹ đến Trung Đông, Times of India cho rằng các hệ thống phòng không và radar do Bắc Kinh sản xuất đang đối mặt với những thách thức kỹ thuật nghiêm trọng. Những hạn chế về khả năng chống tác chiến điện tử, độ trễ trong tích hợp phần mềm và sự thiếu hụt quy trình bảo trì đồng bộ đã tạo ra những lỗ hổng lớn trong hệ thống phòng thủ của các quốc gia tiếp nhận chuyển giao công nghệ.

Thử thách kỹ thuật trong chiến dịch tại Nam Á

Vào ngày 7.5.2025, Không quân Ấn Độ (IAF) đã triển khai Chiến dịch Sindoor nhằm phản ứng lại vụ tấn công tại Pahalgam. Lực lượng Ấn Độ thực hiện các cuộc không kích nhắm vào 9 cơ sở quân sự của Pakistan, bao gồm các khu vực Chunian, Rafiqui, Murid và Sukkur, cùng nhiều khu trại huấn luyện của tổ chức Jaish-e-Mohammed.

Chiến dịch này sử dụng tên lửa hành trình siêu thanh BrahMos và các loại vũ khí phóng từ trên không, được tiến hành hoàn toàn từ xa và không vượt qua Đường kiểm soát thực tế. Điểm đáng chú ý nhất về mặt kỹ thuật quân sự trong sự kiện này là năng lực Áp chế Phòng không Đối phương (SEAD) của phía Ấn Độ đã vượt qua được mạng lưới phòng thủ được cấu thành chủ yếu từ các thiết bị do Trung Quốc cung cấp.

Pakistan hiện nhập khẩu một tỷ lệ rất lớn trang thiết bị quân sự từ Trung Quốc và đã bố trí hệ thống radar YLC-8E tại Căn cứ Không quân Chunian. Theo các thông số kỹ thuật được công bố, hệ thống radar này có tầm trinh sát đạt 450km, được tối ưu hóa độ nhạy để nhận diện các mục tiêu có diện tích phản xạ radar thấp và trang bị công nghệ nhảy tần số nhằm đối phó với các biện pháp gây nhiễu.

Tuy nhiên, trên thực địa, hệ thống radar ELM-2090U Green Pine của Ấn Độ kết hợp cùng các nền tảng tác chiến điện tử tương đương với dòng Growler đã gây nhiễu thành công mạng lưới cảnh giới này. Các tên lửa BrahMos duy trì trần bay cực thấp ở mức 10 mét, tiếp cận mục tiêu mà không kích hoạt các hệ thống cảnh báo sớm. Hệ thống tên lửa đất đối không HQ-9 bảo vệ khu vực Lahore cũng không thể thực hiện quy trình khóa mục tiêu do gặp trục trặc trong khâu tích hợp và chịu ảnh hưởng nặng nề từ môi trường nhiễu điện từ.

Ở chiều ngược lại, Pakistan nỗ lực phản ứng bằng việc sử dụng các thiết bị bay không người lái tầm trung Wing Loong-II trang bị tên lửa dẫn đường AR-1. Các hệ thống phòng không Akash-NG và MRSAM của Ấn Độ đã đánh chặn toàn bộ các phương tiện này trong quá trình bay. Một quả tên lửa không đối không PL-15E do tiêm kích JF-17 bắn ra đã đi chệch mục tiêu và được phía Ấn Độ thu hồi. Việc kiểm tra các mảnh vỡ sau đó ghi nhận những sai số kỹ thuật ở phần động cơ và hệ thống dẫn đường.

Các chuyên gia quân sự đánh giá những sự cố kỹ thuật này phản ánh một số vấn đề nền tảng của hệ thống vũ khí xuất khẩu. Chúng bao gồm giới hạn trong việc nhận diện mục tiêu tàng hình giữa môi trường có nhiều mồi bẫy, tốc độ cập nhật phần mềm điều khiển chậm và thiếu các bản vá lỗi được đúc rút từ điều kiện chiến tranh thực tế.

Năng lực trinh sát điện tử trước các chiến dịch đặc nhiệm

Đầu năm 2026, quân đội Mỹ thực hiện một chiến dịch đặc biệt mang tên "Quyết tâm Tuyệt đối" tại thủ đô Caracas nhằm bắt giữ ông Nicolás Maduro. Lực lượng Delta Force của Mỹ đã tiếp cận khu vực dinh thự tổng thống thông qua các phi đội trực thăng tàng hình MH-60M Black Hawk.

Quá trình triển khai lực lượng và rút lui diễn ra an toàn, vạch ra nhiều vấn đề trong hệ thống phòng không đa tầng của Venezuela, vốn được xây dựng với nguồn kinh phí đầu tư lớn vào thiết bị của Trung Quốc và Nga. Mạng lưới phòng thủ này đã không ghi nhận được tín hiệu của các phương tiện xâm nhập trong suốt thời gian diễn ra chiến dịch.

Trọng tâm của mạng lưới cảnh giới đường không tại Venezuela là các đài radar bước sóng mét JY-27A. Đây là các hệ thống radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA) được thiết kế để theo dõi các dòng tiêm kích thế hệ thứ năm. Quá trình tác chiến cho thấy các hệ thống này đã bị vô hiệu hóa bởi mạng lưới tấn công điện tử từ máy bay EA-18G Growler.

Các khoang thiết bị tác chiến điện tử ALQ-99 và Hệ thống Gây nhiễu Thế hệ Mới của hải quân Mỹ đã nhắm vào tốc độ thay đổi tần số chậm của JY-27A, làm suy giảm hoàn toàn năng lực xử lý tín hiệu của radar. Các tổ hợp tên lửa phòng không HQ-9 và HQ-12 không thể hoạt động vì radar chiếu xạ không thể thiết lập trạng thái khóa mục tiêu trong môi trường bị gây nhiễu cường độ cao.

Sự thiếu đồng bộ tiếp tục lan rộng khi các hệ thống S-300PMU-2 của Nga cũng gặp khó khăn trong việc phối hợp tác chiến. Báo cáo đánh giá sự cố cho thấy một tỷ lệ lớn các trạm radar do Caracas mua từ năm 2019 đã không ở trạng thái sẵn sàng hoạt động trước khi chiến dịch bắt đầu. Vấn đề này xuất phát từ chuỗi cung ứng linh kiện thay thế bị gián đoạn và sự thiếu vắng đội ngũ hỗ trợ kỹ thuật tại chỗ.

Khí hậu khắc nghiệt gây rỉ sét, các sự cố về nguồn điện và nguồn nhân lực chưa được đào tạo đầy đủ đã làm giảm đáng kể tuổi thọ và độ tin cậy của các hệ thống JY-27V. Mỹ cũng đã thu thập được các bộ phận dẫn đường của tên lửa HQ-9 sau sự kiện này. Kết quả phân tích kỹ thuật chỉ ra rằng các thiết bị phát hiện mục tiêu có dải tần hoạt động hẹp, kết hợp cùng hệ thống phần mềm kiểm soát hỏa lực có độ trễ lớn, khiến chúng dễ bị áp chế bởi các máy gây nhiễu tiên tiến.

Những sự kiện này đã được Tổng thống Mỹ Donald Trump đề cập trong bài phát biểu Thông điệp Liên bang năm 2026. Nhắc đến cuộc đột kích tại Venezuela, ông Trump đã đặt câu hỏi về tính hiệu quả của các cơ sở quân sự được bảo vệ bởi công nghệ nước ngoài. Phát biểu này thể hiện sự tự tin của Washington vào các nền tảng công nghệ quân sự nội địa, đồng thời là thông điệp mang tính răn đe được đưa ra trong thời điểm tình hình địa chính trị toàn cầu đang có nhiều biến động phức tạp.

Khả năng phòng thủ đa tầng trước thế hệ máy bay tàng hình

Hiệu quả của các hệ thống phòng không tiếp tục được thử thách qua những đợt không kích do Mỹ và Israel thực hiện tại Iran. Vào năm 2025, Tehran đã bổ sung các hệ thống tên lửa phòng không HQ-9B vào lưới lửa bảo vệ không phận quốc gia. Được phát triển dựa trên các công nghệ tên lửa tầm xa, HQ-9B có thông số tầm đánh chặn đạt 260km và sử dụng cơ chế radar tự dẫn chủ động. Dù vậy, các báo cáo thực địa ghi nhận hệ thống này gặp rất nhiều khó khăn trong việc đối phó với biên đội tiêm kích tàng hình F-35 và các loại vũ khí tấn công ngoài tầm phòng không điểm như AGM-158C LRASM.

Các đầu dò mục tiêu và thiết bị vận hành của tổ hợp HQ-9B chịu ảnh hưởng nghiêm trọng từ thiết bị gây nhiễu ALQ-322 của Israel. Radar của hệ thống bộc lộ những khoảng trống trong việc lọc nhiễu ở các góc khuất, kết hợp với các thuật toán thay đổi dải tần vô tuyến được thiết lập theo những mô hình cố định. Điều này tạo điều kiện cho các máy bay F-35 tiếp cận ở cự ly dưới 50 hải lý mà không kích hoạt hệ thống cảnh báo sớm. Thêm vào đó, các tên lửa hành trình Tomahawk duy trì quỹ đạo bám sát mặt biển ở độ cao 30 mét đã khai thác thành công các điểm mù từ những bệ phóng cố định của HQ-9B.

Khả năng tích hợp hệ thống là một yếu điểm lớn khác làm suy giảm sức mạnh của toàn bộ mạng lưới phòng thủ. Các trung tâm chỉ huy quân sự của Iran gặp khó khăn trong việc thiết lập các đường truyền liên kết dữ liệu theo thời gian thực. Việc chuyển giao thông tin mục tiêu từ các trạm radar Bavar-373 sang các hệ thống phòng thủ tầm gần Pantsir-S1 mất tới 20 giây để hoàn tất quy trình xử lý, tạo ra khoảng thời gian trễ rất lớn so với tốc độ phản ứng trung bình 6 giây của hệ thống Patriot.

Radar trang bị trên máy bay F-35 đã nhận diện các nguồn phát sóng chỉ thị mục tiêu từ xa, tiến hành dẫn đường cho tên lửa Rampage tiêu diệt các tổ hợp phòng không. Mảnh vỡ thu thập được tại hiện trường chỉ ra rằng hệ thống chống nhiễu trên đầu dò của HQ-9B có băng thông xử lý hạn chế khi phải đối mặt với các đợt tấn công điện tử băng thông rộng từ 10 đến 40GHz.

Những dữ kiện từ thực tế chiến trường đang đặt ra bài toán lớn cho ngành công nghiệp xuất khẩu vũ khí của Trung Quốc. Các nhà phân tích nhận định các kỹ sư thiết kế cần ưu tiên hoàn thiện quy trình thử nghiệm trong môi trường tác chiến điện tử phức tạp, thay vì chỉ tập trung vào các thông số kỹ thuật trên lý thuyết. Lỗi thiết kế nền tảng trong các hệ thống radar khiến khí tài dễ bị áp chế bởi các biện pháp gây nhiễu và tên lửa bức xạ.

Cùng với đó, công tác bảo trì, hậu mãi và khả năng liên kết đa tầng giữa các hệ thống vũ khí khác nhau cần được cải thiện toàn diện. Việc thiếu vắng các giải pháp nâng cấp phần mềm liên tục đang làm giảm khả năng đối phó của các khí tài này trước những mối đe dọa ngày càng tinh vi từ các nền tảng chiến đấu thế hệ thứ năm, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của các nhà cung cấp trên thị trường vũ khí quốc tế.

Bùi Tú