Meme trên mạng xã hội ‘bật mí’ điều gì về Gen Z Việt?
Tại Việt Nam, văn hóa meme phát triển mạnh mẽ với nhiều cộng đồng trực tuyến có hàng triệu người theo dõi.
Nhân Ngày Quốc tế Phụ nữ, Đại học RMIT Việt Nam vừa công bố một ấn phẩm song ngữ khám phá cách Gen Z sử dụng meme để bày tỏ cảm xúc và suy nghĩ về các khuôn mẫu giới. Dự án mang đến một góc nhìn gần gũi về cách người trẻ trò chuyện về những vấn đề xã hội nhạy cảm - bằng sự hài hước, nhẹ nhàng nhưng không kém phần sâu sắc.
Meme thường là những hình ảnh hoặc video hài hước đi kèm chữ hoặc âm thanh, được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội nhằm mục đích giải trí.
Ấn phẩm dạng tạp chí điện tử (e-zine) được thực hiện bởi các giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp thuộc Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam. Đây là nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên của nhóm, dựa trên phân tích hàng trăm meme về giới do người Việt đăng tải trên Facebook trong giai đoạn 2024–2025. Mục tiêu của dự án là giúp công chúng hiểu rõ hơn Gen Z đang nói gì – và nói như thế nào - về vấn đề giới trong đời sống số.
Khi meme trở thành ngôn ngữ của thế hệ mạng xã hội
Meme thường là những hình ảnh hoặc video hài hước đi kèm chữ hoặc âm thanh, được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội nhằm mục đích giải trí. Tại Việt Nam, văn hóa meme phát triển mạnh mẽ với nhiều cộng đồng trực tuyến có hàng triệu người theo dõi.
Chẳng hạn, trang Facebook “Why so serious” đạt 3,1 triệu lượt theo dõi tính đến tháng 12.2025. Theo báo cáo Digital 2025: Vietnam của DataReportal, nhóm tài khoản “Giải trí, Meme và Nội dung chế” đứng thứ hai trong các loại tài khoản được người dùng mạng xã hội Việt Nam theo dõi nhiều nhất, chiếm 28,7%.
Theo thạc sĩ Nguyễn Thị Nam Phương, Trưởng nhóm nghiên cứu và giảng viên RMIT, meme không chỉ là trò đùa trên mạng mà còn phản ánh một cuộc đối thoại xã hội đang diễn ra.
“Khi nhìn vào meme và phần bình luận bên dưới, chúng ta thấy ngay một cuộc trò chuyện sôi nổi về các khuôn mẫu giới. Người trẻ chia sẻ quan điểm, kể chuyện cá nhân và tag bạn bè vào cuộc thảo luận. Tất cả diễn ra trong không khí hài hước, giúp làm dịu những chủ đề vốn dễ gây tranh cãi”, cô cho biết.
Bên trong thế giới meme về giới
E-zine - được phát hành bằng tiếng Việt và tiếng Anh - chỉ ra năm định kiến giới xuất hiện nhiều nhất trong meme Việt Nam: “phụ nữ thiếu lý trí”, “đàn ông tổng tài”, “hội bà tám”, “phụ nữ chăm chút ngoại hình” và “đàn ông vô tâm”.
Trong số các meme được nghiên cứu, phần lớn (58%) tiếp tục củng cố các khuôn mẫu này. Khoảng 31% thể hiện sự phân vân hoặc đặt câu hỏi về định kiến, trong khi 11% bày tỏ sự phản đối rõ ràng.
Không chỉ nội dung, cách kể chuyện cũng góp phần khiến meme dễ tạo đồng cảm. Nghiên cứu ghi nhận Gen Z thường sử dụng nhiều kỹ thuật diễn đạt khác nhau như chế lại các yếu tố văn hóa đại chúng, phóng đại tình huống đời thường, dùng tiếng lóng hoặc nói lái, pha trộn tiếng Anh và tiếng Việt, hay sử dụng ảnh chụp tin nhắn để tạo nên những cú “quay xe” bất ngờ trong câu chuyện.
Một phát hiện đáng chú ý khác đến từ phần bình luận dưới các meme. Nhóm nghiên cứu nhận thấy ba kiểu phản ứng phổ biến. Trong nhiều trường hợp, người dùng cùng tham gia vào câu đùa và vô tình củng cố các khuôn mẫu giới. Ở những trường hợp khác, người trẻ đồng ý một phần nhưng diễn giải lại thông điệp theo hướng nhẹ nhàng hơn – một dạng “thương thảo” xã hội. Và cũng có không ít bình luận thẳng thắn phản đối, khi Gen Z bác bỏ các định kiến giới, từ chối những khuôn mẫu nam tính lỗi thời hoặc đảo ngược hoàn toàn ý nghĩa của câu đùa.
“Những tương tác này cho thấy người trẻ không tiếp nhận meme một cách thụ động. Họ chủ động diễn giải và làm mới ý nghĩa của chúng”, cô Phương nhận định.
Đằng sau những câu đùa trên mạng
Không chỉ phân tích xu hướng, e-zine còn đưa ra những gợi ý thực tế về cách các tổ chức có thể kết nối với Gen Z thông qua văn hóa meme.
Với các thương hiệu, việc hiểu đúng khiếu hài hước của thế hệ này là yếu tố then chốt. Nội dung mang cảm xúc chân thật và tránh lặp lại các khuôn mẫu giới lỗi thời thường tạo được sự đồng cảm hơn so với những kịch bản quen thuộc như “cặp đôi dễ thương” hay “người đàn ông chu cấp”.
Trong giáo dục, meme có thể trở thành công cụ gợi mở thảo luận, giúp sinh viên chia sẻ cởi mở hơn về áp lực, khát vọng và vấn đề bình đẳng giới. Đối với nhà tuyển dụng, meme cũng hé lộ những giá trị mà Gen Z coi trọng, chẳng hạn như sự độc lập tài chính của phụ nữ và những hình mẫu nam giới linh hoạt, ít cứng nhắc hơn.
Thạc sĩ Lương Vân Lam, đồng tác giả nghiên cứu, cho rằng hiểu được cách Gen Z nhìn nhận các vấn đề giới sẽ giúp tổ chức giao tiếp hiệu quả hơn.
“Gen Z hiện là lực lượng tiêu dùng chính và cũng là thế hệ nhân sự mới của doanh nghiệp. Hiểu được khiếu hài hước và góc nhìn của họ về giới sẽ giúp các tổ chức kết nối tốt hơn”, cô nói.
Theo cô Lam, bối cảnh văn hóa Việt Nam, nơi các chuẩn mực giới chịu ảnh hưởng lâu dài của tư tưởng Nho giáo, vẫn định hình cách người trẻ nói về vấn đề này. Meme vì thế trở thành một “vùng an toàn” để Gen Z thương lượng và bình luận về các giá trị truyền thống.
“Yếu tố hài hước giúp cuộc thảo luận về giới diễn ra nhẹ nhàng hơn và tránh cảm giác quá đối đầu, điều khá phù hợp với phong cách giao tiếp trong văn hóa Việt Nam”, cô nhận định.
Khi meme trở thành tấm gương xã hội
Nhóm nghiên cứu cho biết e-zine được thiết kế như một “cẩm nang mini” dành cho độc giả đại chúng, giúp giải mã meme về giới và hiểu sâu hơn động lực phía sau các cuộc thảo luận trực tuyến của Gen Z.
Theo thạc sĩ Nguyễn Thị Nam Phương, hy vọng lớn nhất của nhóm là khiến người đọc dừng lại lâu hơn khi bắt gặp một meme về giới trên mạng xã hội.
“Thay vì chỉ cười rồi lướt qua, hãy thử dành thêm vài giây để xem meme đang nói gì và mọi người phản hồi ra sao. Đằng sau sự hài hước ấy có thể là những quan điểm rất nghiêm túc về các vấn đề xã hội”, cô nói.