Khủng hoảng giá dầu thúc đẩy Đông Nam Á dùng xe điện

Một buổi sáng tại thủ đô Bangkok, một người đàn ông bước ra khỏi chiếc Mercedes sang trọng, mang theo tiền mặt và tiến thẳng vào showroom Ratchapruek P Car Centre. Ông ta không đến để tham khảo, mà sẵn sàng mua đứt một chiếc xe điện (EV) - một quyết định hoàn toàn không nằm trong kế hoạch ban đầu.

“Vị khách ấy lo sợ rằng sắp tới sẽ không còn xăng để đổ cho chiếc xe hiện tại của mình nữa”, Samart Prakotkancharna, giám đốc điều hành của showroom, kể lại bối cảnh đang diễn ra ngày càng phổ biến tại cơ sở kinh doanh của mình. Suốt cả tuần qua, những khách hàng mang theo tiền mặt liên tục đổ về đây, bị thúc đẩy bởi nỗi ám ảnh về giá nhiên liệu leo thang và khao khát tìm kiếm những chiếc ô tô chạy pin đã qua sử dụng.

Nguyên nhân trực tiếp của làn sóng hoảng loạn này bắt nguồn từ những diễn biến địa chính trị chấn động: cuộc xung đột vũ trang giữa Mỹ, Israel và Iran vừa bùng phát.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào bức tranh tổng thể, những cú sốc địa chính trị này thực chất chỉ đóng vai trò như một mồi lửa, thổi bùng lên một quá trình chuyển đổi cấu trúc đã âm thầm diễn ra và bám rễ sâu vào nền kinh tế Đông Nam Á từ nhiều năm nay.

Bước ngoặt của thị trường: Từ trợ cấp chính phủ đến nhu cầu thực chất

Samart, một người am hiểu tường tận nhịp đập của thị trường ô tô Thái Lan, đã chứng kiến sự dịch chuyển từ động cơ đốt trong sang xe điện diễn ra từng chút một. Ban đầu chỉ là vài chiếc EV lác đác xuất hiện trong bãi đỗ xe, kèm theo những câu hỏi tò mò từ tầng lớp thượng lưu. Giờ đây, xe điện đã trở thành một hiện tượng đại chúng. Các chuyên gia phân tích nhận định năm nay chính là điểm uốn quan trọng đối với tỉ lệ chấp nhận xe điện trên toàn khu vực Đông Nam Á. Nếu như trước đây, doanh số bán hàng chủ yếu được thúc đẩy một cách khiên cưỡng bởi các gói kích thích kinh tế khổng lồ của chính phủ và các chương trình giảm giá sâu từ nhà sản xuất, thì hiện tại, thị trường đã tự thiết lập được một đà tăng trưởng tự thân vô cùng mạnh mẽ.

Thị trường xe điện thứ cấp đang chứng minh sức hút mãnh liệt. Những chiếc EV đã qua sử dụng không chỉ sở hữu thiết kế mượt mà, nội thất cao cấp và ngập tràn công nghệ thông minh, mà quan trọng nhất là chúng có mức giá dễ tiếp cận hơn hẳn so với các mẫu xe xăng cùng đời. Samart khẳng định: “Chúng giữ giá và bền bỉ hơn nhiều so với các phiên bản động cơ đốt trong tương đương”. Tại Thái Lan, mẫu xe Neta V đang dẫn đầu danh sách tìm kiếm của giới mua xe cũ với mức giá vô cùng hấp dẫn, chỉ từ 200.000 baht (khoảng 50.000 HKD). Ở phân khúc cao hơn một chút, chiếc BYD Atto 3 với trang bị phong phú cũng chỉ có giá nhỉnh hơn khoảng gấp đôi.

Trong nửa thập kỷ qua, thị trường Thái Lan đã bị ngập lụt bởi các dòng xe điện, kết quả của những chính sách trợ cấp hào phóng từ nhà nước kết hợp cùng chiến lược giảm giá khốc liệt của các thương hiệu Trung Quốc đang khát khao giành giật thị phần. Hàng rào thuế quan nhập khẩu được gỡ bỏ hoặc cắt giảm mạnh tay đã mở toang cánh cửa cho một cuộc đổ bộ rầm rộ của các ông lớn như BYD, Great Wall Motors, Aion, Deepal hay Jaecoo, tạo ra một cuộc cạnh tranh khốc liệt với các đối thủ truyền thống đến từ Nhật Bản và Hàn Quốc như Nissan hay Hyundai.

Tháng 1 vừa qua đánh dấu một cột mốc quan trọng khi gói trợ cấp trị giá hơn 1 tỉ USD kéo dài 3 năm của chính phủ Thái Lan bắt đầu bước vào giai đoạn cắt giảm dần. Trong thời kỳ hoàng kim của chính sách này, người tiêu dùng đặt mua xe điện mới có giá trị dưới 2 triệu baht sẽ được hưởng mức chiết khấu lên tới 100.000 baht, chưa kể đến hàng loạt ưu đãi dành riêng cho xe máy điện và xe bán tải điện. Dù chiếc "bánh vẽ" ưu đãi thuế đang dần khép lại, sản lượng sản xuất xe điện nội địa tại Thái Lan lại chứng kiến sự bùng nổ, đưa giá thành sản phẩm chạm ngưỡng đáy. Thị trường xe điện Đông Nam Á đã chính thức cởi bỏ chiếc "bánh xe phụ" mang tên trợ cấp để tự tin tiến bước trên một quỹ đạo phát triển độc lập và vững chắc.

Vượt mặt phương Tây: Khi sự dịch chuyển là không thể đảo ngược

Mặc dù hàng chục triệu chiếc xe chạy bằng nhiên liệu hóa thạch vẫn đang thống trị và chen chúc trên những con đường ách tắc của Đông Nam Á – một thực tế sẽ khó có thể thay đổi trong một sớm một chiều – sự xâm nhập của xe điện vào khu vực này lại mang tính chất bùng nổ và không thể chối cãi. Theo một báo cáo công bố vào tháng 12 của Ember, một tổ chức tư vấn năng lượng uy tín, các quốc gia Đông Nam Á hiện đang nằm trong nhóm những thị trường tiêu thụ xe điện hàng đầu thế giới, vượt qua cả hai đầu tàu kinh tế truyền thống là Châu Âu và Hoa Kỳ. Năm ngoái, thống kê cho thấy cứ sáu chiếc ô tô bán ra tại khu vực này thì có một chiếc là xe điện.

“Việc triển khai bất kỳ công nghệ mới nào trong giai đoạn đầu cũng đòi hỏi sự can thiệp mạnh mẽ từ phía chính phủ thông qua các khoản trợ cấp và ưu đãi. Mục đích là để tạo đà thâm nhập thị trường và giảm thiểu rủi ro cho những người tiêu dùng tiên phong”, Lam Pham, nhà phân tích năng lượng châu Á tại Ember, giải thích. Dù hạ tầng giao thông Đông Nam Á vẫn còn một chặng đường dài để hoàn thiện quá trình điện khí hóa, sự dịch chuyển rời xa động cơ đốt trong là một xu thế không thể đảo ngược. Các gói ưu đãi đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình: đưa những chiếc xe điện chất lượng cao len lỏi vào một thị trường vốn từng tôn thờ động cơ diesel. Tư duy của người tiêu dùng đã thay đổi, và các nhà sản xuất đang khẩn trương đẩy mạnh nội địa hóa để đáp ứng chính xác thị hiếu của khách hàng địa phương.

Bức tranh khu vực đang chứng kiến những câu chuyện thành công rực rỡ mang tính bản địa. Tại Việt Nam, thương hiệu xe điện quốc dân VinFast gần như đang nắm giữ vị thế độc tôn trong nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất khu vực. Tại Malaysia, Proton – nhà sản xuất ô tô nội địa với sự hậu thuẫn từ gã khổng lồ Geely của Trung Quốc – cũng đang ghi nhận doanh số bán hàng tăng vọt. Lam Pham nhận định: “Chính phủ các nước ASEAN dường như đang bước vào giai đoạn chuyển giao mang tính bản lề. Việc chủ động cắt giảm các gói ưu đãi ở thời điểm hiện tại sẽ thiết lập một sân chơi công bằng hơn giữa xe điện và các phương tiện sử dụng động cơ đốt trong truyền thống (ICE)”.

Mặc dù số lượng trạm sạc vẫn là một nút thắt cổ chai, giá thành sản xuất pin đang giảm nhanh chóng, song hành cùng những nỗ lực nâng cấp hạ tầng nhằm kéo dài phạm vi hoạt động của xe điện. Dữ liệu từ PwC Indonesia công bố vào tháng 11 năm ngoái cho thấy, bất chấp sự ảm đạm chung của thị trường ô tô do kinh tế vĩ mô suy yếu, phân khúc xe điện tại quốc gia vạn đảo vẫn ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng 49% so với cùng kỳ, chiếm 18% tổng doanh số toàn ngành – một tỉ lệ nhỉnh hơn so với mức trung bình 17% của toàn khối ASEAN. Tại Malaysia, tổng lượng xe điện đăng ký mới trong năm 2025 đã tăng hơn gấp đôi, đạt 44.813 chiếc, trong đó mẫu e.MAS 7 của Proton đóng góp gần 9.000 xe.

“Tôi nhận thấy rằng, nếu như ban đầu xe điện được nhìn nhận dưới lăng kính vĩ mô như một bước tiến hướng tới nền kinh tế bền vững, thì giờ đây, sức hút của chúng đã chuyển dịch hoàn toàn sang góc độ tiêu dùng cá nhân”, Mohd Afzanizam Abdul Rashid, nhà kinh tế trưởng tại Bank Muamalat Malaysia, phân tích. “Khách hàng bị chinh phục bởi thiết kế nội thất đậm chất tương lai, hàng loạt tính năng lái xe thông minh và khả năng tăng tốc tức thì mà các dòng xe xăng khó lòng sánh kịp.” Nhằm bảo vệ và gia tăng thị phần cho Proton, chính phủ Malaysia từ năm ngoái đã quyết định chấm dứt các ưu đãi thuế dành cho xe điện nhập khẩu nguyên chiếc (CBU), đồng thời thiết lập mức giá sàn cho dòng xe này ở mức 250.000 ringgit (khoảng 63.000 USD) – cao gấp đôi so với mẫu xe điện chủ lực của Proton.

Cứu cánh cho ngân sách và tầm nhìn an ninh năng lượng

Sự gia tăng lợi ích của người tiêu dùng hiện tại hoàn toàn có thể chuyển hóa thành một chiến thắng mang tính chiến lược dài hạn cho các chính phủ trong khu vực, điển hình là Malaysia. Quốc gia này đang vật lộn với bài toán cắt giảm các khoản trợ cấp nhiên liệu khổng lồ, vốn đang ngốn của ngân sách nhà nước gần 4 tỉ USD mỗi năm. Đợt cắt giảm trợ cấp xăng RON95 mới nhất vào tháng 9/2025 được kỳ vọng sẽ tiết kiệm cho kho bạc từ 2,5 tỉ đến 4 tỉ ringgit mỗi năm.

“Việc đẩy nhanh tốc độ phủ sóng của xe điện mang ý nghĩa sống còn đối với bài toán cân đối nguồn lực của chính phủ”, chuyên gia Afzanizam nhấn mạnh. “Những rủi ro địa chính trị luôn chực chờ gây ra những đợt biến động giá cực đoan trên thị trường dầu thô thế giới. Điều này tác động trực tiếp và tàn phá nghiêm trọng cấu trúc ngân sách quốc gia, đặc biệt là khi chúng ta vẫn phải nhập khẩu nhiên liệu để phục vụ nhu cầu tiêu thụ nội địa.” Đối với nhiều tài xế đã mạnh dạn chuyển đổi sang xe điện, việc tiếp tục níu kéo kỷ nguyên của những cỗ máy ngốn xăng là một sự bảo thủ thiếu logic.

Tiến sĩ Bernard Chan, một bác sĩ phẫu thuật 53 tuổi người Malaysia và là một trong 1.000 khách hàng đầu tiên đặt mua mẫu Proton e.MAS.7, chia sẻ: “Xăng giá rẻ chính là rào cản lớn nhất khiến người dân chần chừ trong việc tìm kiếm các giải pháp năng lượng hiệu quả và tiết kiệm hơn. Hệ thống trợ cấp nhiên liệu kéo dài đã dung túng cho một tư duy trì trệ về giao thông, cản trở trực tiếp đến quá trình phổ cập xe điện, phát triển hệ thống giao thông công cộng cũng như văn hóa đi chung xe.” Ông cũng thẳng thắn đề xuất rằng nguồn ngân sách khổng lồ dành cho trợ cấp xăng dầu lẽ ra “phải được tái phân bổ cho các mục tiêu phát triển cốt lõi khác của quốc gia.”

Dĩ nhiên, quá trình điện khí hóa không trải đầy hoa hồng. Cản trở muôn thuở đối với người dùng xe điện vẫn là nỗi lo âu về tuổi thọ pin và giới hạn quãng đường di chuyển, đặc biệt tại những quốc gia mà mạng lưới trạm sạc vẫn còn nhiều lỗ hổng. Theo số liệu từ Shahrol Halmi, chủ tịch và đồng sáng lập Câu lạc bộ Chủ sở hữu Xe điện Malaysia, quốc gia này hiện mới chỉ đưa vào vận hành được khoảng 60% trong tổng số mục tiêu 10.000 điểm sạc đã đề ra. “Tiến độ đang diễn ra khá thiếu đồng bộ”, ông thừa nhận. “Trong khi các khu vực đô thị sầm uất như Thung lũng Klang hay trục cao tốc Bắc - Nam đã được trang bị khá đầy đủ, tình trạng quá tải và xếp hàng chờ sạc vẫn là một vấn nạn nhức nhối trong các dịp cao điểm lễ tết – một thách thức mà ngay cả những thị trường xe điện phát triển nhất thế giới cũng đang phải đối mặt.”

Ông Halmi kỳ vọng rằng, khi những mẫu xe điện có giá dưới 100.000 ringgit chính thức đổ bộ thị trường Malaysia trong năm nay, nó sẽ phá vỡ rào cản tâm lý cuối cùng, kích hoạt một làn sóng phổ cập xe điện quy mô lớn. Tuy nhiên, ông cũng thận trọng dự báo rằng, để con số khoảng 100.000 xe điện hiện tại có thể chiếm một tỉ trọng đáng kể trong tổng số 30 triệu phương tiện đang lưu hành tại Malaysia “sẽ là một câu chuyện cần nhiều năm để hiện thực hóa.”

Dù vậy, quỹ đạo phát triển của thị trường đã được định hình một cách rõ nét và không thể đảo ngược. Công nghệ lõi đang ngày càng rẻ đi, chất lượng phương tiện không ngừng được cải thiện, và cơ sở hạ tầng dù còn nhiều chắp vá cũng đang nỗ lực chạy đua để bắt kịp nhu cầu. Những tiếng súng nổ vang tại Trung Đông đã tước đi mọi sự chần chừ hay ảo tưởng cuối cùng về lý do tại sao quá trình chuyển đổi này lại mang ý nghĩa sống còn. Theo lời chuyên gia Lam Pham từ Ember, đó là một “lời nhắc nhở đầy đau đớn” rằng cuộc cách mạng xe điện đã vượt xa những lý tưởng tốt đẹp về bảo vệ môi trường hay chống biến đổi khí hậu. Ở tầng sâu nhất, nó là một cuộc chiến sinh tử nhằm “truy cầu mức độ an ninh năng lượng tối đa và củng cố sức bền của nền kinh tế quốc gia” trước những cơn địa chấn khó lường của thời cuộc.

Bùi Tú