AI đẩy nhanh chuỗi tiêu diệt, Mỹ tấn công Iran nhanh gấp hàng chục lần chiến dịch chống IS
Các hệ thống từ Palantir và Anthropic đang giúp biến lượng dữ liệu chiến trường khổng lồ thành hàng nghìn đòn tấn công.
AI (trí tuệ nhân tạo) đang định hình lại cách quân đội Mỹ đưa ra quyết định trong chiến tranh, với sự thay đổi thể hiện rõ ở Iran, nơi Lầu Năm Góc cho biết đã tấn công hơn 2.000 mục tiêu chỉ trong bốn ngày.
Nhịp độ tấn công có mục tiêu chưa từng thấy này phần nào được thúc đẩy bởi các hệ thống AI có khả năng sàng lọc dòng dữ liệu tình báo khổng lồ từ drone (máy bay không người lái), vệ tinh và các cảm biến khác, từ đó tạo ra các phương án tấn công nhanh hơn nhiều so với quá trình lập kế hoạch truyền thống do con người dẫn dắt.
Cuộc xung đột này cũng đánh dấu lần đầu tiên các mô hình AI tạo sinh tiên tiến được sử dụng trên chiến trường. Những công cụ AI vốn được dân sự sử dụng rộng rãi, từ nhân viên văn phòng đến bác sĩ và sinh viên, đang giúp các chỉ huy quân sự diễn giải dữ liệu, lập kế hoạch tác chiến và cung cấp phản hồi theo thời gian thực trong lúc giao tranh.
Maven Smart System kết hợp với Claude
Trong hai năm qua, Bộ Quốc phòng Mỹ đã tích hợp sâu rộng các công nghệ dựa trên AI vào hoạt động của mình. Hệ điều hành dữ liệu chủ chốt của Lầu Năm Góc là nền tảng Maven Smart System của Palantir, kết hợp với mô hình Claude của Anthropic, để tạo thành bảng điều khiển phân tích dữ liệu thời gian thực cho các chiến dịch ở Iran.
“Lý do các mô hình tiên tiến lại quan trọng đến vậy, sự chuyển đổi công nghệ trong một năm rưỡi qua, là chúng đã tiến từ việc chỉ tóm tắt sang khả năng suy luận”, ông Louis Mosley, người đứng đầu Palantir tại Anh và châu Âu, cho biết.
Theo ông, khả năng suy luận của các mô hình AI, tức xem xét một vấn đề từng bước, đã tạo ra “bước nhảy lớn về số lượng quyết định và tốc độ mà quân nhân có thể đưa ra các quyết định đó” trong các hoạt động tác chiến phức tạp.
Tuy nhiên, chính những công nghệ hứa hẹn tăng tốc việc ra quyết định quân sự này cũng đang làm dấy lên lo ngại về giám sát. Cuộc tranh luận càng nóng lên sau một tranh chấp gần đây giữa Anthropic và Lầu Năm Góc về ranh giới sử dụng AI trong quân sự, cho thấy mức độ nhạy cảm khi triển khai các mô hình AI tiên tiến trong chiến đấu.
Vụ đánh bom trường tiểu học nữ sinh ở thành phố Minab (miền nam Iran) khiến hơn 170 người thiệt mạng, phần lớn là trẻ em, càng làm nổi bật những rủi ro chết người khi mục tiêu được xác định quá nhanh hoặc không được kiểm chứng kỹ, dù vẫn chưa rõ AI có tham gia vào màn tấn công này hay không và ở mức độ nào.
Khi tìm cách làm suy yếu các cơ quan của chính quyền Iran, Mỹ và Israel đã tấn công hơn 20.000 tòa nhà không phải quân sự, trong đó có hơn 17.350 tòa nhà dân sự và 77 cơ sở y tế, theo Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran.
Một cựu quan chức quốc phòng cấp cao của quân đội Mỹ (đề nghị giấu tên) cho rằng vụ ném bom trường tiểu học dành cho nữ sinh là điều khó hiểu. Theo ông, tòa nhà này có vẻ đã nằm trong danh sách mục tiêu từ nhiều năm trước, nhưng sai sót vẫn xảy ra và câu hỏi đặt ra là vì sao. “Đó là lỗi của máy móc hay của con người? Về lý thuyết, tôi muốn tin rằng AI có thể phát hiện những sai sót như vậy. Thế nhưng, thực tế chiến tranh không bao giờ hoàn hảo như cách công nghệ được thiết kế”, ông nói với trang FT.
“Nếu nhìn vào chiến dịch chống IS, liên minh (có hơn 80 quốc gia và tổ chức tham gia - PV) chỉ tấn công khoảng 2.000 mục tiêu trong sáu tháng đầu của chiến dịch ở Iraq và Syria. Bây giờ hãy so sánh với các báo cáo về chiến dịch này, khi số lượng đòn tấn công tương tự của Mỹ xảy ra chỉ trong bốn ngày đầu tiên. Điều đó cho thấy quy mô và tốc độ tấn công mục tiêu (nhanh hơn khoảng 45 lần – PV)”, bà Jessica Dorsey, nhà nghiên cứu về AI và luật nhân đạo quốc tế tại Đại học Utrecht (Hà Lan), cho biết.
IS (Islamic State) là một tổ chức cực đoan Hồi giáo vũ trang hoạt động chủ yếu ở Trung Đông. Nhóm này nổi lên mạnh từ khoảng năm 2013 - 2014 trong bối cảnh chiến tranh tại Syria và Iraq.
Tổ chức này nổi tiếng vì các hoạt động bạo lực cực đoan, gồm khủng bố, hành quyết con tin và tấn công dân thường. Vì vậy, IS bị nhiều nước và tổ chức quốc tế coi là tổ chức khủng bố. Để chống lại IS, một liên minh quốc tế do Mỹ dẫn đầu đã tiến hành chiến dịch quân sự từ năm 2014.
Đến năm 2019, liên minh và lực lượng địa phương đã chiếm phần lớn lãnh thổ mà IS kiểm soát, nhưng tổ chức này vẫn tồn tại dưới dạng các nhóm nổi dậy và mạng lưới khủng bố ở một số khu vực Trung Đông và châu Phi.
Chuỗi tiêu diệt
Trong một chiến dịch quân sự trực tiếp như Cơn thịnh nộ hùng tráng ở Iran, nền tảng Maven Smart System của Palantir hoạt động như “bộ não” phần mềm của hệ thống tác chiến, hỗ trợ toàn bộ cái gọi là chuỗi tiêu diệt, quy trình từ phát hiện đến tấn công mục tiêu trong lúc xung đột diễn ra. Quy trình này gồm việc xác định và ưu tiên mục tiêu, lựa chọn loại vũ khí phù hợp và cuối cùng là đánh giá thiệt hại sau trận đánh.
Trước đây, chuỗi tiêu diệt thường liên quan đến việc in tài liệu ra giấy và chờ một chỉ huy cấp cao xem xét rồi phê duyệt. “Những chuỗi tác chiến kiểu cũ đó mất hàng giờ, đôi khi hàng ngày. Mục tiêu của AI là thu nhỏ quá trình đó xuống còn vài giây hoặc vài phút, gần như tức thì”, chuyên gia công nghệ quốc phòng giấu tên cho hay.
Các mô hình ngôn ngữ lớn, chẳng hạn Claude của Anthropic và GPT của OpenAI, đã chứng tỏ rất hiệu quả trong việc giúp tổng hợp danh sách mục tiêu lớn hơn nhiều so với các phương pháp truyền thống do con người dẫn dắt, vốn chậm và tốn nhiều công sức hơn, theo Sophia Goodfriend - nhà nghiên cứu về công nghệ và quân sự tại Đại học Cambridge (Anh).
“Điều này vượt xa bất cứ thứ gì chúng ta từng thấy trước đây và cho phép quân đội hoạt động với tốc độ, quy mô chưa từng có trong việc xác định mục tiêu trên không”, ông nói.
Tính đến tháng 5.2025, Maven Smart System đã được hơn 20.000 người dùng tại 35 đơn vị quân sự trên thực địa sử dụng, theo phát biểu công khai của Phó đô đốc Frank Whitworth - Giám đốc Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia. Các nhà nghiên cứu quốc phòng cho rằng con số này hiện có thể đã gần 50.000 người dùng tại Mỹ. NATO cũng đã đăng ký sử dụng Maven Smart System trong năm 2025.
Hồi tháng 5.2025, Frank Whitworth cho biết mục tiêu là dùng AI để đưa ra “1.000 quyết định chất lượng cao, chọn và loại bỏ mục tiêu trên chiến trường, trong vòng 1 giờ”. Ông cũng chỉ ra sự mở rộng nhanh chóng của hệ thống Palantir trong Bộ Quốc phòng Mỹ, với số người dùng tăng hơn gấp đôi chỉ trong năm tháng đầu năm 2025.
Các dạng AI khác, gồm điều hướng tự động và thị giác máy tính, cũng đã được sử dụng tại các chiến trường ở Iran, Gaza và Ukraine những năm gần đây.
Xác định số lượng mục tiêu nhiều gấp bội
Fabian Hoffmann, chuyên gia tên lửa tại Dự án Hạt nhân Oslo (Na Uy), cho biết phần mềm nhận dạng hình ảnh bằng AI có thể đang giúp Mỹ - Israel nhanh chóng xác định bệ phóng tên lửa đạn đạo và các khí tài khác bằng cách quét hình ảnh từ drone giám sát. Điều này giúp vượt qua nút thắt trước đây khi binh sĩ phải xem thủ công các đoạn video từ drone.
“Trước đây điều đó quá khó, nhưng với drone và AI, chắc chắn việc này đang trở nên dễ dàng hơn”, ông nói, cho rằng đây có thể là lý do giải thích thành công của họ trong việc đánh trúng các bệ phóng của Iran.
Ở Iran, AI có thể đã tham gia vào việc xác định số lượng mục tiêu nhiều gấp bội so với các cuộc chiến trước đây, theo Jessica Dorsey.
Những mục tiêu này có thể đã tồn tại từ trước, hoặc được các hệ thống AI nhanh chóng tạo ra. Điều này làm dấy lên lo ngại nghiêm trọng về việc liệu các mục tiêu đó đã được kiểm tra và xác minh cẩn thận theo yêu cầu của luật pháp hay chưa, bà nói.
“Làm thế nào bạn có thể vén bức màn của một hệ thống thực hiện 37 triệu phép tính mỗi giây? Làm sao có thể truy ngược lại quá trình đó? Liệu con người có thực sự duy trì được sự kiểm soát và phán đoán phù hợp với bối cảnh về những quyết định do các hệ thống AI này tạo ra hay không?”, Jessica Dorsey đặt câu hỏi.