Vì sao nhiều người tin vào những ‘huyền thoại tâm lý’ sai lầm?

Điều này cho thấy những “huyền thoại tâm lý” không chỉ tồn tại ngoài đời sống mà còn bám rễ khá sâu trong nhận thức của nhiều người.

Tâm lý học - một ngành khoa học sử dụng nghiên cứu, thí nghiệm và dữ liệu để hiểu hành vi con người - từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống hiện đại. Những khái niệm như “phong cách học tập cá nhân”, “khôi phục ký ức bằng thôi miên” hay “mọi vấn đề tâm lý đều bắt nguồn từ tuổi thơ” thường xuất hiện trong sách báo, mạng xã hội và cả các chương trình truyền hình.

Nhưng nhiều trong số đó thực chất là những quan niệm đã bị khoa học bác bỏ từ lâu.

Một nghiên cứu mới đây đăng trên tạp chí Scholarship of Teaching and Learning in Psychology cho thấy ngay cả những sinh viên vừa hoàn thành khóa học tâm lý học vẫn tin vào nhiều hiểu lầm phổ biến về lĩnh vực này. Trong khảo sát với 933 sinh viên tại nhiều trường đại học ở Mỹ, nhiều người tham gia đồng ý với hơn một nửa trong số 40 quan niệm sai được đưa ra.

Con số cụ thể là 22,09 trên tổng số 40 nhận định sai - tương đương khoảng 55%. Khảo sát còn cho thấy số sinh viên thậm chí tin vào các quan niệm sai lầm tới hơn 80%.

Nghiên cứu do nhà tâm lý học Douglas A. Bernstein (Đại học South Florida) và cộng sự thực hiện nhằm kiểm tra xem liệu những hiểu lầm này có chỉ xuất hiện ở một vài trường hay là vấn đề phổ biến. Để tìm câu trả lời, nhóm nghiên cứu khảo sát sinh viên tại 8 cơ sở giáo dục khác nhau trên khắp nước Mỹ. Các sinh viên này vừa hoàn thành môn tâm lý học nhập môn, được giảng dạy trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp.

Kết quả cho thấy mức độ hiểu sai khá tương đồng giữa các sinh viên trong các trường, cho thấy đây không phải là hiện tượng cá biệt.

Điều đáng chú ý là yếu tố duy nhất có liên quan rõ rệt đến số lượng quan niệm sai mà sinh viên tin tưởng là điểm trung bình học tập (GPA). Những sinh viên có GPA cao hơn thường tin vào ít hiểu lầm hơn, có thể do họ có khả năng tư duy phản biện tốt hơn.

Nghiên cứu cũng ghi nhận một khác biệt nhỏ giữa giới tính: sinh viên nữ trung bình đồng ý với 22,62 quan niệm sai, trong khi con số ở nam giới là 21,27. Tuy nhiên, sự khác biệt này được đánh giá là không đáng kể.

Vì sao những hiểu lầm tâm lý tồn tại lâu đến vậy?

Các nhà khoa học cho rằng một trong những lý do khiến các “huyền thoại tâm lý” tồn tại lâu dài là vì chúng thường có vẻ hợp lý và dễ nhớ.

Ví dụ, ý tưởng rằng mỗi người có một “phong cách học tập riêng” - như học bằng hình ảnh hay âm thanh- nghe có vẻ thuyết phục và hợp lý. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học cho thấy không có bằng chứng rõ ràng rằng việc dạy học theo “phong cách học tập” này giúp cải thiện kết quả học tập.

Tương tự, nhiều người tin rằng thôi miên có thể giúp khôi phục ký ức đã bị quên. Nhưng trong thực tế, trí nhớ con người không hoạt động như một chiếc máy quay video ghi lại chính xác mọi sự kiện. Ký ức có thể bị biến đổi, thậm chí bị bóp méo một cách vô tình dưới tác động của gợi ý và các sự kiện diễn ra.

Ngoài ra, những quan niệm sai như vậy thường được củng cố bởi phim ảnh, truyền thông đại chúng hoặc các lời khuyên phổ biến trên mạng xã hội.

Hiểu lầm tâm lý không chỉ là chuyện học thuật

Theo các nhà nghiên cứu, vấn đề không chỉ nằm ở việc hiểu sai kiến thức.

Mỗi năm có khoảng một triệu người tại Mỹ học môn tâm lý học. Sau khi hoàn thành khóa học, họ có thể tin rằng mình hiểu rõ hơn về hành vi con người. Tuy nhiên, nếu các hiểu lầm vẫn tồn tại, chúng có thể ảnh hưởng đến nhiều quyết định trong đời sống của họ, từ cách nuôi dạy con cái, đánh giá bằng chứng trong một phiên tòa cho đến cách nhìn nhận các vấn đề sức khỏe tâm thần. Điều này khiến việc cải thiện cách giảng dạy tâm lý học trở thành một thách thức quan trọng.

Trong nhiều năm qua, các nhà giáo dục đã thử nghiệm nhiều phương pháp nhằm giảm bớt những hiểu lầm phổ biến, từ việc trực tiếp phản biện các quan niệm sai đến việc khuyến khích sinh viên phát triển kỹ năng tư duy phản biện. Tuy nhiên, các tác giả nghiên cứu cho biết vẫn chưa có giải pháp nào mang lại hiệu quả ổn định và lâu dài.

Tại Việt Nam, một số nghiên cứu về “mental health literacy” (hiểu biết về sức khỏe tâm thần) cho thấy nhiều người trẻ biết đến khái niệm bệnh tâm thần nhưng chưa hiểu đầy đủ nguyên nhân hoặc cách điều trị. Chẳng hạn, nhiều người cho rằng bệnh tâm thần chủ yếu do “những biến cố xấu trong cuộc sống”, trong khi các yếu tố sinh học và tâm lý cũng đóng vai trò quan trọng. Ngoài ra, các nghiên cứu về sức khỏe tinh thần của sinh viên cũng cho thấy nhiều người trẻ gặp áp lực tâm lý nhưng vẫn thiếu hiểu biết về các vấn đề tâm thần hoặc còn ngại tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn. Điều này cho thấy việc phổ biến kiến thức tâm lý khoa học trong cộng đồng vẫn còn nhiều khoảng trống.

Nhật Hạ