Phá giải 'mê cung' 1.300 tỉ của Phó Đức Nam Mr Pips: Khi đạo lý là mồi nhử, hàng hiệu là thuốc mê
Hơn 1.300 tỉ đồng “bốc hơi”, 738 vụ lừa đảo được thực hiện trót lọt bởi một đường dây tinh vi do Tiktoker Phó Đức Nam Mr Pips cầm đầu. Vì sao hàng ngàn nạn nhân, trong đó có không ít trí thức và người am hiểu tài chính, lại dễ dàng sập bẫy “lãi ảo” và tự nguyện dâng nộp tài sản?
Không dừng lại ở những thuật toán can thiệp sàn giao dịch, đế chế của Mr Pips được xây dựng trên một nền tảng thao túng tâm lý cực kỳ tàn khốc: Dùng sự hào nhoáng của siêu xe, đồng hồ hiệu để triệt tiêu sự nghi ngờ và dùng những bài giảng “đạo lý làm giàu” để thôi miên lý trí.
Để bóc trần diện mạo thực sự của loại tội phạm công nghệ cao núp bóng “Idol giới trẻ” này, Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi độc quyền với Tiến sĩ, Thượng tá Đào Trung Hiếu – Chuyên gia tâm lý tội phạm. Bằng nhãn quan nghiệp vụ sắc bén, ông sẽ chỉ ra cách thức những kẻ lừa đảo biến mạng xã hội thành “ngư trường” và biến niềm tin của nhà đầu tư thành món hàng lợi nhuận.
"Bùa mê" đạo lý: Vì sao người có học vẫn sập bẫy?
- Thưa Tiến sĩ, vì sao ngay cả người có học thức vẫn bị khuất phục trước những bài giảng đạo lý tài chính của Phó Đức Nam? Phải chăng Nam đã sử dụng các kỹ thuật thôi miên tâm lý hay thao túng đám đông đặc biệt nào?
- TS. Đào Trung Hiếu: Tôi không cho rằng đây là “thôi miên” theo nghĩa huyền bí, mà đúng hơn là một tổ hợp kỹ thuật thao túng tâm lý rất hiện đại, rất đời thường và vì thế cực kỳ nguy hiểm.
Theo kết luận điều tra được báo chí dẫn lại, Phó Đức Nam bị cáo buộc cùng đồng phạm tổ chức một hệ thống sàn giao dịch “ảo”, vận hành nhiều văn phòng, nhân sự, kịch bản tiếp cận khách hàng và chịu trách nhiệm trong 738 vụ lừa đảo với tổng số tiền hơn 1.301 tỉ đồng. Điều đó cho thấy đây không phải sự bột phát cá nhân, mà là một “dây chuyền gây ảnh hưởng” được dàn dựng có hệ thống.
Người có học không miễn nhiễm với lừa đảo, bởi tội phạm không đánh vào chỗ thiếu hiểu biết đơn thuần, mà đánh vào ba điểm yếu rất người: lòng tham được hợp thức hóa bằng ngôn ngữ “phát triển bản thân”, nỗi sợ bị bỏ lỡ cơ hội, và nhu cầu được bước nhanh sang một tầng lớp sống cao hơn.
Khi một TikToker trẻ tuổi nói bằng giọng chắc nịch, xuất hiện liên tục, kể chuyện thành công một cách mượt mà, lại phủ lên đó lớp vỏ “truyền cảm hứng”, thì nhiều người không còn nghe như đang nghe quảng cáo, mà nghe như đang tiếp nhận một chân lý sống. Đó là hiệu ứng thẩm quyền giả, hào quang giả và chân lý giả cộng dồn lại.
Nói cách khác, Nam không cần kỹ thuật bí truyền nào cả. Điều hắn cần là một sân khấu đủ lớn, một hình ảnh đủ chói, một giọng nói đủ quả quyết và một cộng đồng phụ họa đủ đông. Khi bốn yếu tố ấy hội tụ, rất nhiều người sẽ tự hạ thấp cơ chế phản biện của mình. Họ không bị thôi miên bởi cá nhân Nam, mà bị thôi miên bởi cảm giác rằng “nếu nhiều người tin như thế, có lẽ mình đang đứng trước cơ hội thật”.
Hàng hiệu: "Con dấu tín nhiệm" đánh lừa lý trí
- Việc phô trương xe sang, đồng hồ hiệu, đời sống thượng lưu có vai trò gì trong việc triệt tiêu phòng vệ của nạn nhân? Tại sao hình ảnh "giàu có" lại dễ dàng thay thế cho sự thẩm định pháp lý và uy tín thực tế của một sàn giao dịch?
.png)
- TS. Đào Trung Hiếu: Trong loại tội phạm này, xe sang, đồng hồ hiệu, biệt thự, tiệc tùng, clip du lịch không chỉ là đạo cụ khoe khoang, mà là “bằng chứng thị giác giả” thay cho hồ sơ pháp lý thật. Nạn nhân đáng lẽ phải hỏi sàn đó được cấp phép ở đâu, chịu sự quản lý nào, tiền khách nằm ở tài khoản nào, cơ chế lưu ký ra sao, tranh chấp xử lý thế nào; nhưng chỉ sau vài chục video sang chảnh, chuỗi câu hỏi pháp lý ấy bị thay bằng một kết luận rất cảm tính: “Người này giàu thật thì chắc làm ăn thật”.
Tâm lý học hành vi gọi đây là cơ chế suy luận tắt. Não người thường dùng các dấu hiệu bề ngoài để tiết kiệm công sức đánh giá. Trong thế giới số, hình ảnh giàu có trở thành một dạng “con dấu tín nhiệm” giả. Nó đặc biệt hiệu nghiệm với dân văn phòng, người làm công ăn lương, bởi họ thường sống trong áp lực vươn lên, thấy mình tụt lại, nên rất dễ gắn sự giàu có phô diễn với năng lực tài chính thật. Chính vì vậy, đối tượng không cần chứng minh mô hình kinh doanh hợp pháp; chúng chỉ cần khiến nạn nhân cảm thấy mình đang đứng trước một người “đã đi trước và thành công”.
Nói ngắn gọn, hàng hiệu ở đây không chỉ để khoe. Nó là một thủ đoạn gian dối bằng hình ảnh. Khi hình ảnh giàu có chiếm lĩnh nhận thức, nó làm mờ đi câu hỏi pháp lý, làm tê liệt sự nghi ngờ và khiến nạn nhân đánh đồng “có vẻ thành công” với “đáng tin cậy”.
Bẫy chi phí chìm: Càng mất càng muốn nạp
- Xin ông phân tích về chiến thuật cho nạn nhân "ăn mồi" (thắng nhỏ, rút được tiền thật) ở giai đoạn đầu? Tại sao khi bị yêu cầu nộp thêm tiền để "mở khóa" tài khoản, nạn nhân lại thường chọn cách nạp thêm thay vì dừng lại, dù dấu hiệu lừa đảo đã rất rõ ràng?
- TS. Đào Trung Hiếu: Chiến thuật “thắng nhỏ, rút được tiền thật” là một kỹ thuật kinh điển trong lừa đảo đầu tư. Nó tạo ra trải nghiệm xác nhận. Nạn nhân không còn tin bằng lời nói nữa, mà tin bằng chính trải nghiệm của mình: thấy lệnh có lãi, thấy tài khoản tăng, thử rút được vài lần. Một khi đã có trải nghiệm ấy, họ chuyển từ trạng thái nghi ngờ sang trạng thái đồng sở hữu niềm tin.
Lúc này, đối tượng không còn phải thuyết phục nhiều; chính nạn nhân sẽ tự thuyết phục mình. Báo chí phản ánh rõ đường dây này vận hành rất bài bản, đào tạo nhân viên theo quy trình để dụ dỗ, lôi kéo bị hại.
Khi đến giai đoạn bị yêu cầu nộp thêm tiền để “mở khóa”, “xác minh”, “chống rửa tiền”, “nâng hạng tài khoản”, nạn nhân thường rơi vào bẫy chi phí chìm. Họ đã bỏ vào quá nhiều tiền, quá nhiều kỳ vọng và cả sĩ diện cá nhân. Nếu dừng lại, họ phải chấp nhận mình bị lừa. Nếu nạp thêm, họ vẫn còn một cơ hội mong manh để tin rằng mọi thứ chỉ là trục trặc kỹ thuật. Con người, trong rất nhiều tình huống, thà nuôi một hy vọng sai còn hơn đối diện với một sự thật đau.
Bởi vậy, từ góc độ tâm lý, quyết định nạp thêm tiền không phải lúc nào cũng do thiếu thông minh, mà thường do ba thứ trói buộc cùng lúc: tiếc của, sợ mất mặt và hy vọng cứu vãn. Đây chính là giai đoạn tội phạm khai thác sâu nhất vào tâm lý con mồi. Nó biến sự cảnh giác muộn màng thành động cơ tiếp tục nộp tiền.
Ranh giới và Trách nhiệm
- Theo Tiến sĩ, ranh giới giữa một người làm marketing tài chính hợp pháp và một tội phạm lừa đảo công nghệ cao đang bị xóa nhòa như thế nào? Làm sao để định danh đúng hành vi của những đối tượng này trước khi chúng gây hậu quả lớn?
- TS. Đào Trung Hiếu: Ranh giới ấy không nằm ở việc họ ăn nói hay đến đâu, mặc đẹp thế nào hay có đông người theo dõi ra sao. Ranh giới nằm ở bản chất hành vi.
Nếu một người chỉ quảng bá dịch vụ tài chính hợp pháp, họ phải có chủ thể pháp lý rõ ràng, sản phẩm được phép cung cấp, cơ chế công bố rủi ro, hợp đồng minh bạch và không được dùng thông tin gian dối để làm người khác giao tài sản.
Còn khi đối tượng dựng lên nền tảng ảo, tạo dữ liệu giao dịch giả, tạo niềm tin giả và dẫn dụ người dân nộp tiền vào hệ thống do chúng khống chế, thì đó là dấu hiệu rất điển hình của hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Về mặt pháp lý, lừa đảo là dùng thủ đoạn gian dối làm cho người có tài sản tin mà giao tài sản; còn đồng phạm là trường hợp hai hay nhiều người cố ý cùng thực hiện tội phạm.
Theo tôi, có 4 dấu hiệu nhận diện sớm. Thứ nhất, người nói rất nhiều về lợi nhuận nhưng né tránh thông tin pháp lý. Thứ hai, họ xây hình tượng cá nhân mạnh hơn xây năng lực tổ chức. Thứ ba, họ dùng cộng đồng kín, nhóm chat, livestream để tạo áp lực nhập cuộc nhanh. Thứ tư, họ hứa hẹn cơ hội “đặc biệt”, “nội bộ”, “không dành cho số đông” nhưng lại đi lôi kéo đại trà trên mạng xã hội. Khi bốn dấu hiệu này cùng xuất hiện, cần nhìn họ không phải như KOL tài chính, mà như một chủ thể rủi ro rất cao.
Nói chính xác hơn, thứ cần định danh sớm không phải là “nội dung truyền cảm hứng”, mà là mô hình chuyển hóa ảnh hưởng thành dòng tiền bằng thủ đoạn gian dối. Khi thấy có dấu hiệu đó, cơ quan chức năng, nền tảng số và cả báo chí điều tra cần vào cuộc sớm hơn, đừng đợi đến khi hậu quả đã lên hàng trăm, hàng nghìn tỉ đồng. Đây là chỗ mà quản trị rủi ro xã hội phải đi trước tố tụng hình sự một bước.
- Trong đường dây 738 vụ lừa đảo này, sự góp sức của đội ngũ "seeding" (chim mồi) tạo ra áp lực đồng lứa (Peer Pressure) khủng khiếp. Ông đánh giá thế nào về trách nhiệm hình sự của những người đóng vai "nhà đầu tư thành công" để lôi kéo người khác vào cạm bẫy của Mr Pips?
- TS. Đào Trung Hiếu: Tôi cho rằng phải phân hóa rất rõ. Nếu một người chỉ chia sẻ lại nội dung mà không biết bản chất lừa đảo, họ có thể chịu trách nhiệm dân sự hoặc hành chính tùy trường hợp, nhưng chưa thể vội quy kết đồng phạm. Ngược lại, nếu họ biết rõ đây là sàn ảo, biết rõ các câu chuyện thắng lớn là bịa đặt, biết rõ việc mình đóng vai nhà đầu tư thành công là để củng cố niềm tin giả cho người khác nộp tiền, thì hành vi ấy có dấu hiệu của người giúp sức hoặc người thực hành trong đồng phạm có tổ chức. Pháp luật hình sự Việt Nam xác định người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.
Trong các vụ lừa đảo kiểu này, “seeding” không phải chi tiết phụ. Nó là một bộ phận của dây chuyền phạm tội. Chính các bình luận tung hô, các ảnh chụp lãi lớn, các tin nhắn khoe rút tiền thành công, các màn giả vờ tri ân “thầy”, “mentor”, “idol” đã tạo ra peer pressure cực mạnh, khiến nạn nhân sợ mình là người duy nhất đứng ngoài cuộc. Khi áp lực đồng lứa được tổ chức hóa, nó trở thành một công cụ phạm tội chứ không còn là hoạt động tương tác thông thường trên mạng xã hội nữa.
Vì vậy, trách nhiệm hình sự của nhóm này phải căn cứ vào mức độ nhận thức, vai trò cụ thể, lợi ích họ được hưởng và mối liên hệ giữa hành vi của họ với hậu quả chiếm đoạt. Không thể gom tất cả thành một rọ, nhưng cũng tuyệt đối không thể xem họ là “người làm thuê vô can” nếu họ đã chủ động tham gia dựng niềm tin giả để nạn nhân giao tiền thật.
Kháng thể tâm lý
- Từ vụ án này, cần “kháng thể tâm lý” nào cho người dân? Có nên có cơ chế cảnh báo sớm với những cá nhân làm giàu bất thường, hay rao giảng đạo lý tài chính trên mạng?
- TS. Đào Trung Hiếu: Theo tôi, “kháng thể tâm lý” quan trọng nhất là phải tách ba thứ ra khỏi nhau: sự nổi tiếng không đồng nghĩa với uy tín, sự giàu có phô diễn không đồng nghĩa với tính hợp pháp, và trải nghiệm rút tiền ban đầu không đồng nghĩa với an toàn đầu tư. Chỉ cần người dân giữ được ba ranh giới nhận thức đó, rất nhiều mô hình lừa đảo sẽ mất đất sống.
Kháng thể thứ hai là nguyên tắc chậm lại. Bất cứ lời mời nào càng thúc ép chuyển tiền nhanh, càng nhấn mạnh “cơ hội cuối”, “room kín”, “kèo VIP”, thì càng phải xem đó là tín hiệu đỏ.
Kháng thể thứ ba là nguyên tắc kiểm tra độc lập: kiểm tra pháp nhân, giấy phép, cơ quan quản lý, cảnh báo báo chí, phản ánh của nạn nhân cũ; tuyệt đối không dùng chính cộng đồng do đối tượng dựng lên làm nơi kiểm chứng.
Còn về cơ chế cảnh báo sớm, tôi cho rằng rất cần, nhưng phải thiết kế chuẩn mực để tránh xâm phạm quyền tự do kinh doanh hợp pháp. Không nên cảnh báo vì ai đó “giàu nhanh” hay “nói hay” đơn thuần. Cần cảnh báo khi xuất hiện tổ hợp dấu hiệu rủi ro cao: kêu gọi nộp tiền vào nền tảng không rõ pháp lý, khoe lợi nhuận bất thường, dùng hình ảnh xa xỉ làm bằng chứng năng lực, lập cộng đồng seeding, né tránh công bố rủi ro, và có nhiều đơn thư phản ánh.
Khi đã có cụm dấu hiệu đó, cơ quan chức năng nên phát đi cảnh báo công khai sớm hơn, nền tảng số nên xem xét gắn nhãn rủi ro, còn người dân phải học cách coi “đạo lý làm giàu” trên TikTok như một nội dung cần kiểm chứng, chứ không phải chân lý để đi theo.
Xin cảm ơn Thượng tá, Tiến sĩ về những chia sẻ này!
