Trung Quốc tẩy chay NeurIPS: Bản đồ AI thế giới bị phân mảnh!
Hiệp hội Khoa học và Công nghệ Trung Quốc (CAST) vừa tuyên bố tẩy chay một hội nghị về trí tuệ nhân tạo (AI) hàng đầu thế giới.
Sự việc này diễn ra ngay sau khi tổ chức điều hành sự kiện có trụ sở tại California quyết định ngừng tiếp nhận các bài nghiên cứu từ những thực thể đang chịu lệnh trừng phạt của Mỹ.
Động thái đáp trả gay gắt này đánh dấu một bước lùi nghiêm trọng trong hợp tác khoa học toàn cầu, phơi bày mức độ can thiệp sâu sắc của các yếu tố chính trị vào lĩnh vực nghiên cứu công nghệ cao.
Quyết định gây tranh cãi của NeurIPS và phản ứng từ Trung Quốc
Hội nghị Xử lý Thông tin Thần kinh (Conference on Neural Information Processing Systems) - thường được giới chuyên môn biết đến với tên gọi NeurIPS - đã công bố một sự thay đổi chính sách mang tính bước ngoặt vào đầu tuần này. Ban tổ chức quyết định cấm các thực thể nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ nộp bài báo cáo khoa học.
Lệnh cấm này trực tiếp nhắm vào các tập đoàn công nghệ khổng lồ của Trung Quốc như Huawei và nhà sản xuất chip SMIC. Nhóm điều hành NeurIPS giải thích rõ ràng sự thay đổi này là bắt buộc để tuân thủ các đạo luật hiện hành của Mỹ. Việc các công ty từng là nhà tài trợ lớn của hội nghị như Huawei bị loại khỏi danh sách được phép trình bày nghiên cứu phơi bày sự đứt gãy lớn trong chuỗi giao lưu học thuật toàn cầu.
Quyết định trên ngay lập tức vấp phải làn sóng phẫn nộ dữ dội tại Trung Quốc. Quốc gia châu Á này đang vướng vào một cuộc chạy đua gay gắt với Mỹ nhằm phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo tiên tiến nhất.
NeurIPS vốn luôn được xem là một diễn đàn quan trọng bậc nhất để các nhà nghiên cứu và các công ty trên toàn thế giới trình bày những tài liệu đã qua quá trình bình duyệt khắt khe, thảo luận về các đột phá mới nhất trong lĩnh vực AI và chiêu mộ những tài năng xuất chúng nhất của ngành công nghiệp này.
Mất đi cơ hội tiếp cận diễn đàn này đồng nghĩa với việc các kỹ sư và nhà khoa học thuộc các tổ chức bị trừng phạt sẽ gặp vô vàn khó khăn trong việc cọ xát với những xu hướng công nghệ mới nhất.
Để đáp trả, Hiệp hội Khoa học và Công nghệ Trung Quốc (CAST) đã phát đi một tuyên bố cứng rắn. Tổ chức này khẳng định sẽ ngừng tiếp nhận các đơn xin tài trợ từ những thành viên có ý định tham dự hội nghị NeurIPS. Thay vào đó, CAST sẽ điều hướng các nguồn lực tài chính và định hướng các nhà nghiên cứu tham gia vào các sự kiện quốc nội hoặc những hội nghị quốc tế tôn trọng quyền lợi của giới học thuật Trung Quốc.
Sự phản kháng của CAST tiếp tục đi sâu vào các quy định đánh giá năng lực nghiên cứu. Cơ quan này tuyên bố những bài báo khoa học được NeurIPS chấp nhận sẽ không còn được công nhận là tiêu chuẩn đầu ra hợp lệ cho các chương trình tài trợ của họ. Tuy nhiên, CAST vẫn sẽ ghi nhận những đóng góp về mặt học thuật của các bài báo này nếu chúng vượt qua quá trình thẩm định độc lập từ các hiệp hội học thuật trong nước.
Cuộc đua công nghệ lõi và hệ lụy từ rạn nứt địa chính trị
Sau đó, bất chấp việc NeurIPS cho biết trên mạng xã hội X rằng các hạn chế mới được công bố là nhầm lẫn vì sự hiểu sai trong trao đổi với nhóm pháp lý, đồng thời đã cập nhật chính sách để làm rõ hạn chế gửi bài chỉ áp dụng với những tổ chức nằm trong Danh sách Công dân Bị Chỉ định Đặc biệt (SDN) của Bộ Tài chính Mỹ; thì câu chuyện kể trên vẫn cho thấy cuộc xung đột ngày càng gia tăng giữa Mỹ và Trung Quốc. Nó làm nổi bật những tác động nặng nề của căng thẳng địa chính trị lên hoạt động nghiên cứu AI ở tuyến đầu.
SDN là danh sách được sử dụng để nhắm vào các nhóm vũ trang và các tổ chức buôn bán ma túy.
"Trách nhiệm về sai sót này thuộc về tổ chức của chúng tôi. Chúng tôi chân thành xin lỗi vì sự lo ngại cũng như tác động mà sự hiểu nhầm này đã gây ra cho cộng đồng của mình", NeurIPS cho biết.
Mỹ và Trung Quốc đang liên tục sử dụng sức mạnh nhà nước để gây ảnh hưởng và kiềm chế năng lực công nghệ nền tảng của đối phương. Trong những năm gần đây, Washington đã tăng cường giám sát các nhà khoa học Trung Quốc đang làm việc và nghiên cứu tại các trường đại học Mỹ. Các cơ quan chức năng Mỹ tiến hành điều tra ngày càng nhiều cá nhân với cáo buộc có mối liên hệ mật thiết với các thực thể tại Trung Quốc đại lục.
Chính quyền Mỹ đã giáng đòn trừng phạt lên hàng trăm trường đại học và công ty Trung Quốc, chặn đứng các con đường hợp pháp giúp họ tiếp cận với hàng loạt công nghệ tiên tiến của phương Tây.
Những biện pháp này tạo ra một hàng rào vô hình, chia cắt cộng đồng khoa học vốn luôn đề cao sự tự do trao đổi kiến thức. Các phòng thí nghiệm và trung tâm nghiên cứu ở cả hai bờ Thái Bình Dương đang phải học cách thích nghi với một thực tế phân mảnh, nơi những giới hạn quốc gia áp đặt lên cả những thuật toán, hệ thống siêu máy tính và những dòng mã lập trình phức tạp. Khả năng hợp tác xuyên biên giới để giải quyết những thách thức chung về trí tuệ nhân tạo đang bị thu hẹp đáng kể.
Ở chiều ngược lại, Trung Quốc đang siết chặt các quy định quản lý nội địa để bảo vệ các tài sản công nghệ chiến lược của riêng mình. Các báo cáo gần đây cho thấy giới chức trách nước này đã cấm hai giám đốc điều hành của công ty khởi nghiệp tác tử AI Manus xuất cảnh.
Động thái này nhằm phục vụ quá trình rà soát của các cơ quan quản lý để xác định xem thương vụ Meta Platforms thâu tóm công ty do người Trung Quốc thành lập này với giá 2 tỷ USD có vi phạm các quy định về đầu tư ban đầu hay không.
Sự cẩn trọng của Bắc Kinh phản ánh nỗi lo sợ về việc chảy máu chất xám và mất quyền kiểm soát đối với những hệ thống phần mềm có khả năng thay đổi cục diện cạnh tranh kinh tế toàn cầu.
Việc một hội nghị khoa học uy tín như NeurIPS bị cuốn vào vòng xoáy trừng phạt cho thấy biên giới giữa nghiên cứu học thuật thuần túy và an ninh quốc gia đang ngày càng trở nên mờ nhạt.
Giới khoa học giờ đây phải đối mặt với những rào cản chính trị vô cùng phức tạp khi muốn chia sẻ những phát hiện mới nhất của mình với cộng đồng quốc tế.
Những diễn biến này dường như đang báo hiệu một tương lai nơi sự phát triển của công nghệ AI sẽ bị chia rẽ thành các khối riêng biệt, vận hành theo những tiêu chuẩn và hệ sinh thái hoàn toàn độc lập với nhau.
