Trung Quốc đang thắng thế Mỹ trong việc thu hút nhân tài AI

Trước giờ, phần lớn các công trình nghiên cứu trí tuệ nhân tạo mang tính đột phá đều do các chuyên gia sinh sống và làm việc tại các quốc gia phương Tây thực hiện. Hiện tại, bức tranh này đang thay đổi một cách chóng mặt.

Sự đổi ngôi ngoạn mục trên các diễn đàn học thuật quốc tế

Vào năm 2025, lần đầu tiên trong lịch sử, số lượng các nghiên cứu được trình bày tại hội nghị trí tuệ nhân tạo hàng đầu thế giới có tác giả chính làm việc tại Trung Quốc đã vượt qua cả Mỹ và châu Âu. Để đánh giá chính xác hơn về dòng chảy và sự luân chuyển của nhân tài trí tuệ nhân tạo trên toàn cầu, tờ The Economist đã tiến hành theo dõi lịch sử giáo dục của các nhà nghiên cứu có bài trình bày tại Hội nghị về Hệ thống Xử lý Thông tin Thần kinh (NeurIPS) diễn ra vào tháng 12 năm 2025.

Đây là sự kiện quy tụ giới học thuật lớn nhất và uy tín nhất thế giới trong lĩnh vực này. Hội nghị đã tiếp nhận hơn 21.000 bài báo khoa học, và khoảng một phần tư trong số đó đã vượt qua quá trình bình duyệt gắt gao để được chấp nhận. Áp dụng phương pháp phân tích sự thay đổi nền tảng giáo dục tác giả từng được sử dụng trước đây, nhóm khảo sát đã phân tích một mẫu ngẫu nhiên gồm 600 bài báo do gần 4.000 nhà nghiên cứu chắp bút từ sự kiện năm 2025.

Kết quả thu được thực sự đáng kinh ngạc. Chín trong số mười cơ sở đào tạo hàng đầu nơi các tác giả của hội nghị năm 2025 nhận bằng cử nhân đều nằm ở Trung Quốc. Chỉ tính riêng các cựu sinh viên của Đại học Thanh Hoa danh giá đã chiếm tới 4% tổng số nhà nghiên cứu tham gia NeurIPS. Ở phía đối diện, Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), ngôi trường kỹ thuật hàng đầu của Mỹ, chỉ đóng góp khiêm tốn ở mức 1%.

Các bản phân tích thống kê cũng phơi bày mức độ phụ thuộc khổng lồ của các nỗ lực phát triển trí tuệ nhân tạo tại Mỹ vào nhóm các nhà nghiên cứu sinh ra tại Trung Quốc. Trong số các tác giả trực thuộc các viện nghiên cứu và trường đại học của Mỹ, có khoảng 35% sở hữu bằng đại học từ Trung Quốc, một tỷ lệ ngang bằng với những người sở hữu bằng đại học được cấp ngay tại Mỹ.

Dù vậy, dữ liệu từ NeurIPS có thể chưa phản ánh chính xác tuyệt đối toàn bộ diện mạo của ngành. Các nhà nghiên cứu Trung Quốc thường có động lực mạnh mẽ hơn trong việc trình bày báo cáo tại các hội nghị lớn. Để thăng tiến tại các tổ chức học thuật quốc nội, các nhà khoa học thường bị bắt buộc phải có tên trên các bài báo tại những hội nghị đỉnh cao để làm đẹp hồ sơ năng lực. Thêm vào đó, văn hóa phát triển các mô hình mã nguồn mở tại Trung Quốc thường khuyến khích các tác giả công bố rộng rãi trên các diễn đàn học thuật, trong khi những tài năng hàng đầu của Mỹ đang ngày càng bị cuốn vào các phòng thí nghiệm biên giới mang tính bảo mật cực kỳ cao của các tập đoàn tư nhân.

Dù có những sai số nhất định, vẫn có nhiều thước đo khác để đánh giá tầm quan trọng của các nhà nghiên cứu Trung Quốc đối với nền công nghệ Mỹ. Khi tập đoàn công nghệ Meta công bố đội ngũ nhân sự cho "phòng thí nghiệm siêu trí tuệ" mới của mình vào tháng 6 năm ngoái, một danh sách rò rỉ cho thấy một nửa trong số đó được xác định là đến từ Trung Quốc. Tương tự, một phân tích sâu rộng đối với 483 cá nhân đóng góp cho dự án GPT-5 của OpenAI đã chỉ ra rằng 15% trong số họ sở hữu ít nhất một bằng cấp từ các cơ sở giáo dục Trung Quốc.

Chiến lược ươm mầm và giữ chân chất xám của đất nước tỉ dân

Quốc gia châu Á này đang ngày càng thành công trong việc giữ chặt lực lượng nhân tài trí tuệ nhân tạo của riêng mình. Dữ liệu chuyên sâu từ công ty phân tích Digital Science cho thấy Trung Quốc hiện đang sở hữu số lượng nhà nghiên cứu trí tuệ nhân tạo hoạt động tích cực nhiều hơn cả Mỹ, Anh và toàn bộ châu Âu cộng lại, mặc dù tỷ lệ này tính trên đầu người vẫn còn xếp sau phương Tây.

Lực lượng chuyên gia của họ có xu hướng trẻ hóa rõ rệt với 47% vẫn đang trong độ tuổi sinh viên, so với tỷ lệ chỉ khoảng 30% ở các nước phương Tây. Chính quyền trung ương từ lâu đã ưu tiên đặc biệt cho giáo dục trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM). Hiện tại, khoảng hai phần năm sinh viên đại học Trung Quốc theo đuổi các chuyên ngành STEM, một tỷ lệ cao gấp đôi so với Mỹ.

Không phải tất cả những sinh viên tốt nghiệp này đều sẽ tạo ra những phát kiến mang tính ranh giới, tuy nhiên, quy mô khổng lồ của lực lượng lao động lại mang ý nghĩa sống còn. Một hồ chứa rộng lớn các nhà nghiên cứu am hiểu về trí tuệ nhân tạo sẽ làm tăng đáng kể xác suất xuất hiện những bước đột phá, đồng thời đảm bảo các công nghệ mới được lan truyền và ứng dụng với tốc độ nhanh hơn.

Giám đốc Digital Science, ông Daniel Hook, nhận định rằng Trung Quốc đang tạo ra một lực lượng lao động chất lượng cao, được đào tạo bài bản và có độ nhạy bén cực cao với trí tuệ nhân tạo. Nền tảng nhân sự vững chắc này chắc chắn sẽ dẫn đến sự bùng nổ của vô số công ty công nghệ bước ra từ Trung Quốc trong tương lai gần.

Giới trí thức Trung Quốc đang ngày càng có xu hướng lựa chọn ở lại quê nhà để cống hiến. Vào năm 2019, chỉ có khoảng một phần ba số tác giả NeurIPS hoàn thành chương trình đại học tại Trung Quốc quyết định ở lại đất nước này. Đến năm 2022, tỷ lệ này đã tăng mạnh lên 58% và chạm mức 68% vào năm 2025. Một số sáng tạo đột phá nhất của quốc gia này hoàn toàn đến từ nguồn nhân lực được đào tạo trong nước.

Điển hình như trường hợp của DeepSeek R1, một mô hình ngôn ngữ tiếng Trung được phát hành vào tháng 1 năm 2025 đã làm các đối thủ phương Tây phải choáng váng. Không một cá nhân nào trong nhóm đóng góp cốt lõi của dự án này sở hữu bằng cấp từ bên ngoài lãnh thổ Trung Quốc.

Sự thay đổi về mặt nhân sự này phản ánh tác động đồng thời của cả lực hút từ quê hương lẫn lực đẩy từ xứ người. Các trường đại học Trung Quốc đang liên tục thăng hạng để đứng vào nhóm những cơ sở giáo dục hàng đầu thế giới. Chính phủ nước này cũng tung ra hàng loạt sáng kiến khổng lồ nhằm thu hút các nhà nghiên cứu tài năng hồi hương. Tiêu biểu như Kế hoạch Qiming đã đưa ra mức lương vô cùng hấp dẫn vượt ngưỡng 700.000 nhân dân tệ (tương đương 100.000 USD), đi kèm với các khoản tài trợ nghiên cứu hào phóng và hỗ trợ giải quyết vấn đề nhà ở cho các chuyên gia.

Sức hấp dẫn đang phai nhạt của giấc mơ Mỹ trong giới công nghệ

Cùng lúc đó, nước Mỹ dường như đang dần mất đi sức hút vốn có đối với giới trí thức quốc tế. Việc liên tục cắt giảm tài trợ nghiên cứu và những bất ổn về chính sách thị thực đã làm lung lay tâm lý của những ứng viên tiềm năng. Sự nghi ngờ ngày càng gia tăng đối với lòng trung thành của các nhà khoa học gốc Á cũng tạo ra một bầu không khí ngột ngạt.

Năm ngoái, Đại học Purdue đã gây rúng động khi thu hồi thư mời nhập học của hơn 100 sinh viên sau đại học, phần lớn trong số đó là công dân Trung Quốc. Quyết định này được đưa ra sau khi các nhà lập pháp yêu cầu trường đại học phải tiến hành điều tra và lập hồ sơ về mối liên hệ của các nhà nghiên cứu này với các tổ chức tại Trung Quốc. Tại nhiều cuộc họp về trí tuệ nhân tạo ở Mỹ, các nhà nghiên cứu gốc Hoa thường xuyên cảm thấy áp lực phải lên tiếng thanh minh để chứng minh bản thân không phải là gián điệp doanh nghiệp.

Chính những yếu tố này đã thôi thúc ngày càng nhiều trí thức quyết định thu hành lý trở về nhà. Vào năm 2019, chỉ có vỏn vẹn 12% các nhà nghiên cứu NeurIPS người Trung Quốc lấy bằng sau đại học ở nước ngoài chọn con đường hồi hương. Bảy năm sau, vào năm 2025, tỷ lệ đó đã tăng hơn gấp đôi để vươn lên mốc 28%. Khi được phỏng vấn, những nhà nghiên cứu gốc Hoa đang ở giai đoạn đầu của sự nghiệp chia sẻ những góc nhìn rất thực tế.

Dù thừa nhận môi trường nghiên cứu tại Mỹ vẫn duy trì được sự mạnh mẽ vượt trội và môi trường làm việc tại các công ty công nghệ phát triển nhanh của Trung Quốc nổi tiếng với sự cạnh tranh khốc liệt cùng thời gian làm việc vắt kiệt sức lực, họ vẫn đưa ra quyết định quay về. Xét trên tổng thể, một thị trường việc làm năng động với các cơ hội nghề nghiệp đầy thú vị cùng việc được sinh sống gần gũi với gia đình giờ đây đã lấn át hoàn toàn những điểm trừ đó.

Tất nhiên, sức hấp dẫn của nước Mỹ vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Đất nước này vẫn tiếp tục thu hút nhiều nhân tài quốc tế hơn bất kỳ nơi nào khác trên thế giới và phần lớn các nhà nghiên cứu Trung Quốc hoàn thành chương trình sau đại học tại Mỹ đều lựa chọn ở lại làm việc. Dữ liệu theo dõi một nhóm mẫu gồm các tác giả NeurIPS sinh ra tại Trung Quốc và làm việc tại Mỹ từ hội nghị năm 2019 cho thấy 87% trong số họ vẫn tiếp tục gắn bó với nước Mỹ vào năm 2025. Chuyên gia Matt Sheehan từ Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế nhận định rằng các học viện nghiên cứu lâu đời và uy tín không thể mất đi vị thế chỉ sau một đêm.

Dù vậy, các con số thống kê vĩ mô đang ngày càng nghiêng hẳn về phía Trung Quốc. Lấy tập thể tác giả của các bài báo NeurIPS làm thước đo đánh giá, hiện có khoảng 37% các nhà nghiên cứu trí tuệ nhân tạo hàng đầu thế giới đang cống hiến cho các tổ chức Trung Quốc, so với tỷ lệ 32% đang làm việc cho các tổ chức Mỹ. Nếu đà tăng trưởng của thập kỷ qua tiếp tục được duy trì, đến năm 2028, số lượng các nhà nghiên cứu hàng đầu hoạt động tại Trung Quốc có thể áp đảo hoàn toàn Mỹ với tỷ lệ lên tới hai trên một.

Bùi Tú