Nỗi oan khiên của những cỗ máy 'bị mua chuộc'

Vụ khởi tố 74 người trong vụ gian lận kết quả quan trắc môi trường tất nhiên đã vượt qua phạm vi vài sai sót kỹ thuật đơn lẻ hay sự cố đường truyền ngẫu nhiên. Đây là một sự sụp đổ có hệ thống của "hàng rào an ninh" môi trường mà chúng ta hằng tin cậy.

Khi 168 "mắt thần" nhìn theo hướng... phong bì

168 trạm quan trắc môi trường trên khắp cả nước vốn là những "mắt thần" được đầu tư hàng nghìn tỉ đồng từ ngân sách, mang sứ mệnh canh giữ bầu không khí và nguồn nước cho hàng triệu lá phổi, hàng triệu gia đình. Vậy mà, trong một thời gian dài, chúng đã bị làm sai lệch một cách tinh vi và tàn nhẫn.

Tất nhiên, máy móc không biết tiêu tiền, cũng chẳng biết tham nhũng. Kẻ cầm tiền và ký lệnh "phẫu thuật" số liệu chính là những cán bộ biến chất – những người nắm giữ chìa khóa vận hành phần mềm và thuật toán. Thay vì để máy móc trung thực báo cáo về những luồng khói đen đặc nồng nặc nặc SO2​, NO2​ hay nồng độ bụi mịn PM2.5​ vượt ngưỡng nguy hại, họ đã cài đặt các "bộ lọc" dối trá ngay từ gốc.

Bằng những thủ thuật công nghệ như cài đặt phần mềm trung gian, can thiệp vào bo mạch điều khiển hoặc thậm chí là tác động vật lý thô thiển tại trạm đo, họ đã "thuần hóa" những thiết bị tân tiến nhất. Một chỉ số ô nhiễm đang ở mức "đỏ rực" báo động, qua bàn tay của những "phù thủy" này, bỗng chốc hóa "xanh lơ" hiền hòa trên hệ thống hiển thị trực tuyến.

Sự gian dối đã được chuyên nghiệp hóa, số hóa đến mức mắt thường không thể phân biệt, biến những trạm quan trắc nghìn tỉ thành những "con bù nhìn" công nghệ cao, chỉ biết gật đầu xác nhận một thực tại ảo.

Những chiếc túi bạc tỉ và cái giá của lá phổi cộng đồng

Câu hỏi nhức nhối đặt ra là: Tại sao họ lại bất chấp tất cả để làm điều đó? Câu trả lời nằm ở những khoản lợi bạc tỉ được đút túi từ các liên minh ma quỷ giữa cán bộ quản lý và doanh nghiệp xả thải.

Đối với nhiều đơn vị sản xuất, việc đầu tư và vận hành hệ thống xử lý chất thải đạt chuẩn là một khoản chi phí khổng lồ. Trong bài toán kinh tế đầy tính toán ấy, nhiều doanh nghiệp đã chọn con đường tắt: Chi ra vài tỉ đồng để mua chuộc sự im lặng của hệ thống quan trắc. Số tiền này, dù lớn với một số cá nhân công chức, nhưng rẻ hơn gấp nhiều lần so với việc vận hành máy móc xử lý đúng quy chuẩn.

Đây là một cuộc mặc cả tàn nhẫn và vô nhân đạo: Doanh nghiệp giữ được lợi nhuận, cán bộ có thêm nhà lầu xe hơi, còn người dân thì nhận về những cơn hen suyễn, những ca đột quỵ và những bản án ung thư phổi âm thầm. Sự dối trá này nguy hiểm hơn mọi loại khói bụi hữu hình, bởi nó tước đi quyền được biết sự thật và quyền được bảo vệ sức khỏe chính đáng của cộng đồng.

Khi dữ liệu bị làm giả, các cảnh báo y tế trở thành những tờ giấy lộn vô giá trị, và người dân vẫn hồn nhiên ra đường tập thể dục trong "màn sương" mà họ ngỡ là trong lành, nhưng thực chất là hỗn hợp độc hại của kim loại nặng và hóa chất.

Cần một "màng lọc" đạo đức trong kỷ nguyên số

Việc khởi tố 74 kẻ đã can thiệp và làm "tê liệt" tác dụng của 168 trạm quan trắc là lời nhắc nhở rằng: Công nghệ dù 4.0 hay 5.0 cũng chỉ là công cụ vô tri. Nếu "hệ điều hành" đạo đức của con người bị lỗi, công nghệ sẽ trở thành tấm khiên hoàn hảo, tinh vi nhất để che đậy tội ác. Chúng ta không thể chống lại ô nhiễm bằng những con số "sạch" trên giấy, cũng không thể xây dựng tương lai bền vững bằng những báo cáo thành tích được tô hồng bởi những kẻ trục lợi trên sức khỏe giống nòi.

Để bầu trời không bị "mất tích" sau những bảng biểu dối trá, việc xử lý hình sự các đối tượng vi phạm chỉ là bước đầu. Chúng ta cần một cuộc đại phẫu về cơ chế quản lý dữ liệu môi trường.

Thứ nhất, phải xóa bỏ độc quyền dữ liệu. Số liệu môi trường phải là tài sản công, được công khai hoàn toàn dưới dạng dữ liệu mở (Open Data) để các tổ chức xã hội, chuyên gia độc lập và cộng đồng có thể giám sát. Khi dữ liệu được đối soát chéo từ nhiều nguồn - từ vệ tinh quốc tế đến các trạm cảm biến xã hội hóa - những kẻ dối trá sẽ khó có đất diễn.

Thứ hai, cần thiết lập một cơ chế giám sát độc lập, phi tập trung. Không thể để một đơn vị vừa quản lý, vừa vận hành, lại vừa tự kiểm tra kết quả của chính mình theo kiểu "vừa đá bóng vừa thổi còi".

Cuối cùng, quan trọng nhất là "quan trắc" chính đạo đức của cán bộ. Hình phạt cho tội danh làm giả số liệu môi trường cần được nâng lên mức khung cao nhất, bởi hệ lụy của nó tàn phá sức khỏe của hàng triệu con người và hủy hoại niềm tin vào hệ thống pháp luật của quốc gia.

Chúng ta cần những trạm quan trắc biết nói sự thật, dù sự thật đó có "đỏ rực" và đau lòng đến đâu. Một bầu trời ô nhiễm được thừa nhận vẫn còn cơ hội để cứu chữa bằng chính sách đúng đắn. Nhưng một bầu trời "sạch giả tạo" chính là dấu chấm hết cho mọi nỗ lực hồi sinh môi trường sống.

Nam Phong