Trung Quốc nâng cấp Bắc Đẩu cạnh tranh với GPS toàn cầu
Trung Quốc nâng cấp hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu nhằm mở rộng phạm vi hoạt động và tầm ảnh hưởng quốc tế của mạng lưới này.
Dự án nâng cấp Bắc Đẩu sẽ tập trung vào việc thay thế các vệ tinh cũ bằng vệ tinh thế hệ thứ ba mới hơn và điều chỉnh quỹ đạo để mở rộng vùng phủ sóng toàn cầu, theo tài liệu do Văn phòng Định vị Vệ tinh Trung Quốc công bố.
Bắc Đẩu đã thiết lập được vị thế thống trị trên thị trường Trung Quốc và tích hợp sâu vào cơ sở hạ tầng trong nước. Thế nhưng, Trung Quốc vẫn đang thúc đẩy việc áp dụng rộng rãi hơn trên phạm vi quốc tế để cung cấp một lựa chọn thay thế cho các hệ thống định vị vệ tinh do phương Tây dẫn dắt như GPS (Mỹ) và Galileo (Liên minh châu Âu).
Việc nâng cấp trên quỹ đạo sẽ tinh gọn chòm vệ tinh Bắc Đẩu đang hoạt động từ 50 chiếc xuống còn 37. Hầu hết chúng sẽ hoạt động trên quỹ đạo Trái đất tầm trung, cùng độ cao được sử dụng bởi GPS và Galileo. Đây là yếu tố cần thiết để các hệ thống định vị cung cấp vùng phủ sóng quốc tế ổn định.
Trong số các vệ tinh Bắc Đẩu còn lại, 5 chiếc sẽ hoạt động trên quỹ đạo địa đồng bộ nghiêng, nhằm tăng độ ổn định tín hiệu ở các khu vực vĩ độ cao và trên phạm vi rộng.
4 vệ tinh khác sẽ nằm trên quỹ đạo địa tĩnh, bao phủ các khu vực trọng điểm trong Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc.
1. Quỹ đạo địa đồng bộ nghiêng là quỹ đạo của vệ tinh quanh Trái đất có chu kỳ quay đúng 24 giờ (đồng bộ với chuyển động quay của Trái đất), nhưng mặt phẳng quỹ đạo lại bị nghiêng so với xích đạo thay vì nằm trùng với xích đạo như quỹ đạo địa tĩnh. Vì có độ nghiêng, vệ tinh trong quỹ đạo này không đứng yên trên bầu trời tại một điểm cố định. Nếu quan sát từ mặt đất, nó sẽ di chuyển theo quỹ đạo hình số 8 trong ngày. Tuy nhiên, chính đặc điểm này giúp vệ tinh phủ sóng tốt hơn ở các khu vực vĩ độ cao (xa xích đạo), cải thiện độ ổn định tín hiệu ở những vùng mà vệ tinh địa tĩnh khó đáp ứng.
Nói ngắn gọn, quỹ đạo địa đồng bộ nghiêng là dạng quỹ đạo “đồng bộ thời gian nhưng không cố định vị trí”, được dùng để mở rộng vùng phủ và nâng chất lượng tín hiệu, đặc biệt trong các hệ thống định vị như Bắc Đẩu.
2. Quỹ đạo địa tĩnh là quỹ đạo mà một vệ tinh quay quanh Trái đất với chu kỳ đúng 24 giờ và nằm trên mặt phẳng xích đạo, theo cùng chiều quay của Trái đất. Nhờ đó, khi quan sát từ mặt đất, vệ tinh dường như đứng yên tại một vị trí cố định trên bầu trời. Quỹ đạo này nằm ở độ cao khoảng 35.786 km so với mặt đất.
Trung Quốc nâng cấp Bắc Đẩu bằng vệ tinh BDS-3
Chòm vệ tinh Bắc Đẩu được nâng cấp chủ yếu sẽ gồm các vệ tinh BDS-3 thế hệ thứ ba, có độ chính xác và khả năng liên lạc tốt hơn so với các mẫu trước đó.
13 vệ tinh BDS-2 sẽ được loại bỏ khỏi hoạt động như một phần của quá trình nâng cấp. Đáng chú ý là 5 vị trí trong mạng lưới vẫn còn trống, tạo không gian cho việc mở rộng trong tương lai.
Trong kế hoạch 5 năm mới nhất, Trung Quốc cam kết “đẩy nhanh việc ứng dụng quy mô lớn và quảng bá quốc tế internet vệ tinh cùng Bắc Đẩu ở các ngành công nghiệp trọng điểm và thị trường tiêu dùng”. Từ đó, Trung Quốc vạch ra các mục tiêu phát triển trong phần còn lại của thập kỷ này.
Chiến lược đó hướng tới một hệ thống thống nhất kết hợp năng lực không gian, trên không và mặt đất. Kế hoạch cũng kêu gọi phối hợp xây dựng các vệ tinh viễn thám, nâng cấp cơ sở hạ tầng phóng, theo dõi và an ninh, cũng như tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các bên liên quan trong ngành.
Hiện người dùng Bắc Đẩu ở nước ngoài chủ yếu tập trung tại các quốc gia tham gia sáng kiến Vành đai và Con đường. Chẳng hạn, hệ thống này được sử dụng cho điều hướng tàu biển và điều phối cảng ở Trung Đông, cũng như trong lĩnh vực nông nghiệp và vận tải tại Trung Á.
Thông báo nâng cấp Bắc Đẩu được đưa ra sau khi hãng thông tấn Tân Hoa Xã cho biết Trung Quốc đang chuẩn bị tối ưu hóa trạng thái hoạt động của một số vệ tinh.
Trước khi được nâng cấp, Bắc Đẩu có thể xác định vị trí trên toàn cầu với sai số khoảng 10 m và đo tốc độ di chuyển của một vật thể (xe, tàu, máy bay) với sai số chỉ khoảng 0,2 m/giây, theo Tân Hoa Xã.
Ông Trịnh San Khiết - người đứng đầu Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc - hồi đầu tháng 3 cho biết rằng, toàn bộ hoạt động kinh tế xoay quanh Bắc Đẩu sẽ đạt giá trị 1.000 tỉ nhân dân tệ (145 tỉ USD) trong vòng 5 năm tới.
Iran được truy cập Bắc Đẩu trong cuộc chiến với Mỹ - Israel?
Ông Jack Hidary - Giám đốc điều hành công ty khởi nghiệp công nghệ định vị SandboxAQ (Mỹ) - gần đây phát biểu: “Hiện có bằng chứng cho thấy Iran đã được cấp quyền truy cập vào Bắc Đẩu. Điều này giúp Iran tăng độ chính xác trong các cuộc tấn công tên lửa và khả năng nhắm mục tiêu”.
Các nhà phân tích khác cũng cho rằng độ chính xác rõ ràng trong các cuộc tấn công của Iran là nhờ sử dụng Bắc Đẩu, theo tờ Al Jazeera.
Tên lửa và drone thường sử dụng kết hợp nhiều hệ thống định vị vệ tinh, cùng với hệ thống định vị quán tính (hoạt động độc lập với tín hiệu vệ tinh) để nhắm mục tiêu.
Giống như GPS - ban đầu là một dự án của Bộ Quốc phòng Mỹ - Trung Quốc đã phát triển Bắc Đẩu cho mục đích quân sự sau khi nhận thấy sự phụ thuộc quá mức vào GPS trong cuộc khủng hoảng eo biển Đài Loan năm 1995. Sự gián đoạn GPS được cho đã dẫn đến việc Trung Quốc mất kiểm soát các tên lửa đạn đạo.
Kể từ khi được triển khai lần đầu vào năm 2000 đến nay, Bắc Đẩu trải qua ba phiên bản cải tiến và mở rộng sang nhiều ứng dụng thương mại.
“Bắc Đẩu sở hữu mạng lưới lớn nhất khi so sánh với GPS, Galileo và GLONASS của Nga”, theo ông Luca Ferrara, Tổng giám đốc AQNav - sản phẩm định vị của hãng SandboxAQ.
Iran chưa chính thức bình luận về việc sử dụng Bắc Đẩu. Song theo Tân Hoa Xã, ông Ehsan Chitsaz - Thứ trưởng Bộ Truyền thông và Công nghệ Thông tin Iran - được cho là đã ca ngợi độ chính xác và kiến trúc của Bắc Đẩu sau cuộc chiến kéo dài 12 ngày giữa nước này với Israel hồi tháng 6.2025.
Các nhà phân tích khác không ngạc nhiên trước tuyên bố này. Ngay cả khi Iran sử dụng Bắc Đẩu, điều đó cũng không cần sự phối hợp trực tiếp từ Trung Quốc, theo Clayton Swope - Phó giám đốc Dự án An ninh Hàng không vũ trụ từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS).
“Các chip hiện đại được sử dụng cho định vị vệ tinh có khả năng thu tín hiệu từ cả 4 hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu lớn. Vì vậy, Iran có thể đang sử dụng Bắc Đẩu, thậm chí là GLONASS hay Galileo”, Clayton Swope nói.
Lisa Dyer - Giám đốc điều hành GPS Innovation Alliance - nói thêm rằng: “Hầu hết thiết bị thu thương mại sử dụng nhiều hệ thống định vị vệ tinh cùng lúc và chúng có khả năng hoạt động tương thích với nhau ở một mức độ nhất định”.
GPS Innovation Alliance là liên minh ngành công nghiệp tại Mỹ đại diện cho các công ty và tổ chức phụ thuộc vào GPS và các hệ thống vệ tinh định vị toàn cầu khác. Liên minh này hoạt động chủ yếu để thúc đẩy, bảo vệ và phát triển việc sử dụng GPS trong các lĩnh vực dân sự, thương mại và an ninh.