Điện hạt nhân giúp ổn định dài hạn hay áp lực đầu tư công?

Việc rót một lượng vốn khổng lồ như vậy vào một siêu dự án năng lượng sẽ tạo ra những áp lực trực tiếp lên trần nợ công và giới hạn giải ngân đầu tư công trong trung hạn của quốc gia. Các cơ quan chức năng phải đối mặt với bài toán huy động nguồn lực sao cho vừa đảm bảo tiến độ thi công, vừa giữ vững an toàn an ninh tài chính quốc gia. Thêm vào đó, các khoản chi phí chìm như đào tạo nhân lực chất lượng cao, xây dựng hệ thống quy chuẩn an toàn và chuẩn bị mặt bằng cũng tiêu tốn một khoản ngân sách đáng kể.

Gánh nặng vốn khởi điểm với điện hạt nhân

Lịch sử ngành công nghiệp hạt nhân thế giới từng chứng kiến nhiều dự án đội vốn lên gấp nhiều lần so với dự toán do thời gian xây dựng kéo dài, đòi hỏi Việt Nam phải có sự chuẩn bị nguồn lực cực kỳ chặt chẽ.

Để giải quyết gánh nặng này, phương án huy động vốn cho dự án hợp tác cùng Liên bang Nga cần được thiết kế một cách đầy cân nhắc. Trọng tâm tài chính sẽ phụ thuộc nhiều vào tỷ lệ vốn vay hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) từ đối tác hoặc các khoản tín dụng xuất khẩu ưu đãi. Đi kèm với đó là nguồn vốn đối ứng từ ngân sách nhà nước và các cơ chế bảo lãnh chính phủ cho doanh nghiệp trực tiếp đứng ra thực hiện.

Các nhà hoạch định chính sách cần mổ xẻ các giải pháp phân bổ vốn trải dài theo tiến độ thi công nhiều năm nhằm đảm bảo dự án không gây ách tắc nguồn lực tài chính cho các công trình hạ tầng trọng điểm khác như hệ thống đường cao tốc hay cảng biển nước sâu. Một cấu trúc vốn vững chắc, tỷ lệ lãi suất cố định ưu đãi và thời gian ân hạn đủ dài sẽ giúp giảm thiểu tối đa chi phí lãi vay trong giai đoạn xây dựng, từ đó hạ thấp gánh nặng tài chính đội lên giá thành sản xuất điện khi nhà máy chính thức đi vào hoạt động.

Lợi thế chi phí biên và khả năng bình ổn giá dài hạn

Trái ngược với chi phí xây dựng đắt đỏ, điện hạt nhân sở hữu một lợi thế tuyệt đối về chi phí vận hành và bảo dưỡng (OPEX), đặc biệt là chi phí nhiên liệu vô cùng thấp và mức độ ổn định cao.

Thị trường năng lượng thế giới thường xuyên chứng kiến sự biến động giá liên tục và khó lường của than đá hay khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu. hững cú sốc nguồn cung do đứt gãy chuỗi logistics hay các căng thẳng địa chính trị có thể khiến giá thành sản xuất điện từ nhiệt điện tăng vọt chỉ trong vài tuần lễ. Ngược lại, mức giá nhiên liệu uranium lại chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong tổng chi phí, ít chịu tác động từ các xung đột ngắn hạn hay các cú sốc cung cầu tức thời. Một mẻ nhiên liệu hạt nhân có thể giúp nhà máy vận hành liên tục từ 18 đến 24 tháng, mang lại khả năng dự trữ chiến lược vượt trội so với các kho chứa nhiên liệu hóa thạch truyền thống.

Với vòng đời hoạt động theo thiết kế hiện đại lên tới 60 đến 80 năm, chi phí sản xuất điện quy dẫn (LCOE) của điện hạt nhân sẽ giảm mạnh theo thời gian, biến nhà máy trở thành một mỏ neo vững chắc kìm hãm đà tăng giá điện do lạm phát năng lượng toàn cầu. Tầm nhìn của TS. Richard Ramsawak từ hai năm trước về bức tranh năng lượng dài hạn nay lại càng cho thấy sự chính xác. Ông từng nhấn mạnh rằng năng lượng hạt nhân sở hữu những lợi thế chi phí vượt trội so với năng lượng tái tạo khi cân nhắc tới toàn bộ vòng đời của dự án.

Đứng trước sức ép từ nhu cầu tiêu thụ điện năng của nền kinh tế đang tăng tốc mạnh mẽ vào năm 2026 và mục tiêu cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, điện hạt nhân nổi lên như một giải pháp thiết yếu để thu hẹp khoảng cách giữa phát triển bền vững và tăng trưởng kinh tế. Cỗ máy khổng lồ này cung cấp nguồn điện nền (baseload) ổn định với quy mô lớn, lấp đầy những khoảng trống thiếu hụt do tính chất biến thiên thất thường của điện mặt trời và điện gió. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa điện nền giá rẻ và năng lượng tái tạo sẽ tạo ra một hệ thống điện sạch và mang tính kinh tế cao trong tầm nhìn dài hạn.

Tác động tái cấu trúc biểu giá điện bán lẻ

Sự góp mặt của điện hạt nhân sẽ trực tiếp tái định hình cơ cấu giá thành sản xuất điện bình quân của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN). Trong giai đoạn đầu từ 10 đến 15 năm khi nhà máy mới hòa lưới, chi phí khấu hao tài sản cố định và nghĩa vụ trả nợ gốc lẫn lãi vay khổng lồ có thể tạo ra áp lực nhất định, đẩy giá thành sản xuất lên cao. Lộ trình phân bổ những chi phí này vào biểu giá bán lẻ điện năng cần được cơ quan quản lý tính toán kỹ lưỡng.

Nhà nước có thể áp dụng các công cụ điều tiết quỹ bình ổn giá hoặc kéo dài thời gian khấu hao để giãn biên độ điều chỉnh giá bán lẻ, nhằm tránh gây ra những cú sốc chi phí cho toàn bộ nền kinh tế và người tiêu dùng. Việc áp dụng cơ chế hợp đồng mua bán điện (PPA) dài hạn với mức giá cam kết sẽ đảm bảo dòng tiền ổn định cho nhà máy, cho phép điều tiết linh hoạt giá bán lẻ để bảo vệ các nhóm khách hàng yếu thế trong xã hội.

Nhìn về tầm nhìn dài hạn sau khi hoàn tất chu kỳ khấu hao, bức tranh tài chính sẽ trở nên vô cùng tươi sáng. Đánh giá về tầm quan trọng của nguồn điện nền ổn định này trong bức tranh năng lượng tổng thể, Tiến sĩ Richard Ramsawak, Giảng viên cấp cao ngành Kinh tế tại Đại học RMIT Việt Nam từng nhận định điện hạt nhân sở hữu lợi thế tuyệt đối so với các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và gió.

Những nguồn năng lượng xanh này đóng vai trò vô cùng quan trọng để giảm phát thải, thế nhưng lại vướng phải nhược điểm chí mạng là phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện thời tiết, dẫn đến việc thiếu khả năng bảo đảm cung ứng liên tục. Vị chuyên gia cũng chỉ ra rằng ngành thủy điện, hiện đang chiếm khoảng 30% sản lượng điện tại Việt Nam, ngày càng trở nên dễ bị tổn thương trước tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu như hạn hán khốc liệt và lượng mưa thay đổi thất thường.

Giữa những thách thức đó, Tiến sĩ Ramsawak khẳng định điện hạt nhân vươn lên trở thành mảnh ghép hoàn hảo, cung cấp nguồn điện phụ tải nền ổn định và cực kỳ đáng tin cậy. Cỗ máy khổng lồ này bảo đảm an ninh năng lượng trong mọi tình huống, lấp đầy những khoảng trống thiếu hụt khi các nguồn tái tạo khác không thể tạo ra đủ điện năng. Khi các khoản nợ vay khổng lồ được thanh toán dứt điểm, nhà máy sẽ cung cấp nguồn điện với mức giá rẻ kỷ lục và chạy liên tục 24/7.

Nguồn cung dồi dào này tạo ra dư địa rất lớn để hạ nhiệt biểu giá điện cho khối sản xuất công nghiệp, trực tiếp làm giảm chi phí đầu vào và nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu. Nguồn biên lợi nhuận tích lũy từ điện hạt nhân giá rẻ sẽ tạo ra công cụ tài chính hữu hiệu để EVN trợ giá chéo cho lưới điện truyền tải thông minh, duy trì một hệ sinh thái năng lượng bền vững và mạnh mẽ trong hàng thập kỷ tới.

Bùi Tú