Sân khấu nghệ thuật trong vũ trụ ảo đã thoái trào vì đi sai đường?

Khoảng vài năm trước, thế giới giải trí từng rúng động trước những hiện tượng truyền thông bùng nổ chưa từng có, khi các siêu sao âm nhạc toàn cầu thu hút hàng chục triệu người hâm mộ cùng lúc tham gia vào một buổi hòa nhạc ảo. Những con số thống kê khổng lồ về lượt truy cập đã vẽ ra một viễn cảnh huy hoàng cho ngành công nghiệp biểu diễn.

Tuy nhiên, khi lớp sương mù của sự cường điệu dần tan biến, nền tảng này buộc phải đối diện với sự phán xét khắt khe của thị trường. Câu hỏi cốt lõi được đặt ra vào lúc này là: liệu hình thức giải trí vượt ra ngoài mọi định luật vật lý này có thực sự là tương lai tất yếu của nghệ thuật, hay nó đang dần bộc lộ bản chất của một trào lưu bong bóng dễ vỡ, chỉ thu hút người dùng nhờ sự tò mò nhất thời?

Tiềm năng vô hạn và cuộc cách mạng của nghệ thuật thị giác trong vũ trụ ảo

Không thể phủ nhận rằng vũ trụ ảo đang cung cấp một sân khấu mang những tiềm năng vô hạn, nơi giới hạn duy nhất là trí tưởng tượng của con người. Sân khấu kỹ thuật số lột tả những trải nghiệm thị giác ngoạn mục mà thế giới thực vĩnh viễn không thể mang lại. Trong một buổi biểu diễn mô phỏng, người nghệ sĩ không còn bị trói buộc bởi trọng lực hay quy mô sân vận động.

Họ có thể biến đổi kích thước thành một người khổng lồ bước đi giữa các tòa nhà chọc trời, bay lượn tự do giữa các vì sao lung linh, hoặc thao túng các yếu tố tự nhiên như nước và lửa theo từng nhịp điệu của bài hát. Yếu tố này giúp xóa nhòa hoàn toàn khoảng cách địa lý khắc nghiệt. Dù bạn đang ở một căn phòng nhỏ bé tại châu Á hay một thành phố nhộn nhịp tại châu Âu, bạn đều có thể tận hưởng vị trí đẹp nhất, ngay sát thần tượng của mình với mức chi phí thấp hơn rất nhiều so với việc săn lùng những tấm vé VIP đắt đỏ ngoài đời thực.

Hơn thế nữa, sức mạnh thực sự của không gian này nằm ở khả năng phá vỡ các rào cản xã hội. Đóng góp góc nhìn sâu sắc về vấn đề này, chuyên gia Tomasz Przezdziecki, Giám đốc điều hành của Game Changer, từng nhấn mạnh trên tạp chí The Drum rằng chúng ta nên ngừng hỏi liệu không gian kỹ thuật số này đã chết hay chưa, mà hãy tự hỏi liệu nó đã được thiết kế đúng cách hay không. Ông chỉ ra một giá trị nhân văn to lớn mà sân khấu ảo mang lại: sự hòa nhập.

Khác với những lễ hội âm nhạc ngoài đời thực luôn đầy rẫy rào cản về thể chất và không gian, một sự kiện ảo được thiết kế tinh tế có thể tích hợp sẵn tính năng phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, mô tả âm thanh chi tiết và cung cấp quyền truy cập hoàn toàn miễn phí. Chính sự chân thực trong cách tiếp cận và mong muốn tạo ra một không gian văn hóa bản địa, nơi giới trẻ có thể cùng nhau vui chơi, khám phá và trải nghiệm âm nhạc mà không bị giới hạn bởi khuyết tật hay rào cản kinh tế, mới là chìa khóa tạo nên sức sống mãnh liệt của nghệ thuật kỹ thuật số. Đồng tiền lưu thông thực sự ở đây không phải là lượt hiển thị ngắn ngủi, mà là thời gian người dùng sẵn sàng đắm chìm vào trải nghiệm.

Bức tranh thực tế phũ phàng và thách thức giữ chân khán giả

Tuy nhiên, song song với những tiềm năng rực rỡ, sân khấu ảo cũng đang bộc lộ những điểm yếu chí mạng khi đối mặt với những phản hồi thực tế từ phía khán giả. Sau khi sự tò mò ban đầu về công nghệ đã trôi qua, nhiều người dùng bắt đầu cảm nhận rõ sự thiếu hụt kết nối cảm xúc chân thực.

Việc hò hét cùng những hình đại diện vô tri, có chuyển động cứng nhắc trên màn hình không thể nào thay thế được năng lượng cuồng nhiệt, sự rung cảm mãnh liệt của âm thanh dội vào lồng ngực và sự tương tác máu thịt trong một sân vận động chật cứng người ngoài đời. Những gián đoạn kết nối mạng, lỗi hiển thị đồ họa thỉnh thoảng xuất hiện và đặc biệt là cảm giác cô đơn, trống rỗng xâm lấn khi người dùng gỡ chiếc kính thực tế ảo xuống chính là những rào cản tâm lý cực lớn đang làm suy giảm nghiêm trọng sức hút của loại hình biểu diễn này.

Nhà văn khoa học viễn tưởng Neal Stephenson đã đưa ra một nhận định vô cùng thực tế và sắc bén về trạng thái này. Ông cảnh báo rằng việc quá say sưa với khía cạnh kỹ thuật để xây dựng một hệ thống mô phỏng y hệt phim ảnh có thể dẫn đến một kết cục trớ trêu. Khi hệ thống đó hoàn thành, các kỹ sư có thể bàng hoàng nhận ra rằng bên trong thế giới đó chỉ là một nhóm những người xa lạ đang đi lang thang vô định, lóng ngóng chờ đợi một điều gì đó xảy ra. Sân khấu nghệ thuật ảo không thể chỉ là một không gian đẹp mắt nhưng trống rỗng về mặt tự sự.

Tiếp nối quan điểm này, ông Tomasz Przezdziecki cũng cảnh báo các nhà sáng tạo nội dung rằng những không gian ảo sẽ thất bại thảm hại nếu chúng bị biến thành những bảng quảng cáo 3D tĩnh lặng hoặc những điểm tiêu thụ nội dung thụ động giống như việc xem truyền hình. Khán giả, đặc biệt là thế hệ trẻ lớn lên cùng môi trường tương tác của trò chơi điện tử, sẽ lập tức đăng xuất nếu trải nghiệm mang lại cảm giác gượng ép. Nghệ thuật biểu diễn trong môi trường ảo bắt buộc phải ưu tiên sự tham gia tích cực. Người xem mong muốn được thực hiện các nhiệm vụ, mở khóa phần thưởng, hoặc đồng sáng tạo để thay đổi cục diện của buổi hòa nhạc, thay vì chỉ khoanh tay đứng nhìn một cách nhàm chán.

Nhìn nhận một cách tổng thể, khái niệm này sẽ không biến mất và cũng không phải là một bong bóng sắp vỡ, nó chỉ đang chờ đợi những bộ óc thiết kế tài ba hơn. Nghệ thuật trong không gian mô phỏng sẽ không bao giờ tiêu diệt hay thay thế được nền công nghiệp biểu diễn truyền thống vốn được xây dựng trên nền tảng của sự kết nối con người vật lý. Thay vào đó, nó sẽ tự định vị lại thành một phân khúc giải trí ngách độc lập.

Đây sẽ là sân chơi chuyên biệt phục vụ cho những nội dung mang tính thử nghiệm cao, đòi hỏi hiệu ứng kỹ xảo phức tạp và sự tương tác đa chiều mà thế giới thực không bao giờ có thể đáp ứng được. Khi các nhà thiết kế ngừng việc sao chép đời thực một cách máy móc và bắt đầu khai thác đúng bản chất tương tác của nền tảng số, sân khấu ảo mới thực sự tìm thấy vị thế vững chắc của mình trong dòng chảy văn hóa nghệ thuật đương đại.

Bùi Tú