Đưa AI vào khuyến đọc, văn hóa đọc còn lại gì?
Khi AI tham gia vào văn hóa đọc, câu hỏi không còn là công nghệ có phù hợp hay không, mà là việc đọc có còn giữ được vị trí trung tâm.
Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 2026 lần đầu ứng dụng AI trong hoạt động khuyến đọc, thông qua cuộc thi sáng tạo sản phẩm số “Cùng AI kể chuyện” do Thư viện Quốc gia Việt Nam tổ chức. Nhưng trước khi cuộc thi này ra đời, AI đã có mặt trong từng khâu của hành trình tiếp cận tri thức như gợi ý sách, tóm tắt nội dung, hỗ trợ phân tích và tạo ra sản phẩm kể chuyện từ văn bản...
Có thể thấy AI đang tham gia vào việc quyết định người ta đọc gì, đọc bao nhiêu và đọc theo cách nào. Khi trung tâm của hành trình đọc dịch chuyển từ người đọc sang thuật toán, văn hóa đọc không biến mất mà thay đổi bản chất. Thay đổi đó diễn ra đủ chậm để không ai giật mình, nhưng đủ sâu để lại dấu vết.
AI đang tham gia vào văn hóa đọc theo những cách nào?
Sự hiện diện của AI trong hành trình đọc sách không bắt đầu từ các cuộc thi hay sự kiện. Trước đó, AI đã len vào điện thoại của mỗi người đọc.
Thuật toán gợi ý của các nền tảng sách số quyết định cuốn sách nào xuất hiện trước mắt người dùng. Công cụ tóm tắt nội dung bằng AI cho phép người đọc nắm ý chính của một cuốn sách dày trong vài phút. Chatbot trả lời câu hỏi về nội dung tác phẩm mà không cần người dùng tự tìm trang sách. Và đến nay, AI bắt đầu hỗ trợ cả khâu sáng tạo lại nội dung từ sách, như trong cuộc thi Cùng AI kể chuyện.
Lợi ích quá rõ
Mỗi sự tham gia đó mang theo một lợi ích thật. Và mỗi sự tham gia đó cũng mang theo một rủi ro thật.
Với người bận rộn, AI mở ra cửa vào sách qua tóm tắt trên đường đi làm. Với người chưa quen thể loại phức tạp, AI có thể là người dẫn đường trước khi bước vào nguyên bản. Với người trẻ không có thói quen đọc truyền thống, AI tạo thêm lối vào qua các hình thức nội dung gần với ngôn ngữ số họ đang dùng hàng ngày.
Khi đầu ra của công nghệ là lời mời gọi quay lại với cuốn sách thay vì thay thế cuốn sách, mối quan hệ giữa AI và văn hóa đọc giữ được hướng đi đúng. Một sinh viên đoạt giải trong cuộc thi Cùng AI kể chuyện kể rằng nhóm cô làm video kể lại nội dung một cuốn sách với mong muốn người xem sẽ tìm đọc bản gốc sau đó. Đó là cách AI hỗ trợ đúng chỗ.
Rủi ro tiềm ẩn khi việc đọc bị đẩy ra ngoài
Rủi ro không đến từ bản thân AI mà đến từ cách AI tái cấu trúc hành vi đọc mà người dùng không nhận ra.
Khi thuật toán quyết định cuốn sách nào được gợi ý, việc đọc bắt đầu bị định hướng bởi logic nền tảng thay vì tò mò cá nhân. Khi tóm tắt, AI thay thế việc đọc nguyên bản, người đọc có được thông tin nhưng bỏ qua quá trình đối thoại thật sự với văn bản. Khi sản phẩm số trở thành đầu ra chính của một hoạt động đọc sách, sách bị thu gọn về vai trò của nguyên liệu đầu vào.
Đọc để hiểu khác với dùng sách để kể lại
Đọc một cuốn sách để hiểu đòi hỏi dừng lại, đặt câu hỏi, bất đồng với tác giả và tự hình thành quan điểm. Nhận thông tin từ một bản tóm tắt AI là một quy trình khác, nhanh hơn, tiện hơn, nhưng không đi qua bước đó. Hai thứ trông giống nhau ở bề mặt nhưng tạo ra hai loại người đọc rất khác nhau ở chiều sâu.
Đọc sâu và tốc độ là hai yêu cầu đối lập
AI phát huy tốt trong môi trường ưu tiên tốc độ, hiệu quả và độ lan tỏa. Đọc sâu lại đòi hỏi điều ngược lại: chậm lại, chấp nhận không hiểu ngay, ngồi với sự mơ hồ đủ lâu để tự giải thích. Khi hai thứ đó đứng chung không gian mà không có ranh giới rõ, thứ tối ưu cho tốc độ sẽ lấn át thứ đòi hỏi sự kiên nhẫn.
Ranh giới nào cần giữ?
AI nên là công cụ mở cửa dẫn vào cuốn sách, không phải công cụ thay thế việc bước qua cửa đó. Ranh giới đó nghe đơn giản nhưng dễ bị xóa mờ trong thực tế.
Khi AI đứng giữa người đọc và văn bản gốc, mối quan hệ trực tiếp đó đã bị thay thế bằng một lớp trung gian. Gợi ý từ thuật toán là điểm khởi đầu, không phải người quyết định. Sản phẩm sáng tạo từ sách phải cho thấy người làm đã đọc thật, không chỉ dùng công cụ để dựng lại nội dung.
Cách đo kết quả khuyến đọc cũng cần thay đổi. Số bài dự thi, lượt xem và độ lan truyền không đo được chiều sâu tiếp nhận của người đọc. Khi người tổ chức chỉ nhìn vào những con số đó, họ dễ thấy một chiến dịch truyền thông thành công trong khi mục tiêu thật sự của khuyến đọc chưa được chạm tới.
Đọc sâu là khả năng ngồi lại với một cuốn sách đủ lâu để tự hình thành quan điểm, và đó là thứ không có công nghệ nào thay thế được. Con đường đến cuốn sách có thể được làm mới theo trăm cách, nhưng con đường không phải là đích đến. Khi AI ngày càng tham gia sâu hơn vào hành trình đọc, câu hỏi quan trọng nhất vẫn là: ai đang thật sự đọc, và đọc để làm gì.
