Hồ sơ lần đầu công bố: ‘Cú tát’ vào cỗ máy dối trá và bước ngoặt kết thúc cuộc chiến Việt Nam

Cuộc đào tẩu khỏi bóng tối của Daniel Ellsberg không chỉ làm sụp đổ một chính quyền, mà còn phơi bày sự thật tàn khốc: Một cuộc chiến được nuôi dưỡng bằng những lời nói dối có hệ thống.

Bản di chúc của “kẻ đào tẩu” có lương tri

Một đêm của tháng 10/1969, đại lộ Santa Monica (Los Angeles) chìm trong sự tĩnh lặng đáng sợ. Trong một văn phòng quảng cáo nhỏ mượn tạm của người bạn Anthony Russo, Daniel Ellsberg đứng bên chiếc máy photocopy Xerox cổ điển. Tiếng máy chạy rè rè, ánh đèn quét xanh lét lướt qua từng trang giấy như một nhát dao cắt vào bóng tối. Trên tay ông là những xấp tài liệu dày cộp, mỗi trang đều đóng dấu đỏ chót: “TOP SECRET - SENSITIVE”.

Ellsberg không phải là một kẻ phản loạn tầm thường. Ở tuổi 38, ông là biểu tượng của tầng lớp tinh hoa trí thức Mỹ: Tiến sĩ kinh tế Harvard, cựu sĩ quan Thủy quân lục chiến, nhà phân tích chiến lược cấp cao tại Tập đoàn RAND và Bộ Quốc phòng. Ông chính là người đã góp phần soạn thảo các báo cáo quân sự và từng được cựu Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara tin cẩn bậc nhất. Nhưng chính tại đỉnh cao quyền lực đó, Ellsberg đã nhận ra một "hố đen" đạo đức không thể khỏa lấp.

Bộ tài liệu mà ông đang sao chép, sau này được thế giới biết đến với tên gọi “Pentagon Papers” (Hồ sơ Lầu Năm Góc), là một công trình nghiên cứu mật gồm 47 tập. Nó ghi lại toàn bộ tiến trình can thiệp của Mỹ vào Việt Nam từ thời Thế chiến II. Khi đọc qua 7.000 trang tài liệu này, Ellsberg kinh hoàng nhận ra: Sự thật trên chiến trường Việt Nam hoàn toàn trái ngược với những gì các đời Tổng thống Mỹ tuyên bố trước quốc dân.

Hồ sơ chứng minh rằng từ thời Harry Truman đến Lyndon Johnson, Chính phủ Mỹ đã có một kế hoạch bài bản để lừa dối công chúng. Các báo cáo tình báo về sự kiện Vịnh Bắc Bộ năm 1964 đã bị bóp méo để lấy cớ ném bom miền Bắc. Quan trọng hơn, hồ sơ cho thấy các Tổng thống Mỹ đều bí mật thừa nhận cuộc chiến này "không thể thắng", nhưng họ vẫn tiếp tục ném thêm hàng vạn thanh niên Mỹ vào lò lửa chỉ để tránh một thất bại chính trị cá nhân và giữ gìn cái gọi là "uy tín quốc gia" huyễn hoặc.

Hành động photocopy tài liệu đêm ấy là một cuộc đào tẩu về tư tưởng. Ellsberg biết rằng nếu bị phát hiện, ông sẽ đối mặt với ít nhất 115 năm tù vì tội gián điệp. Để đẩy nhanh tiến độ, ông đã làm một việc mà sau này khiến cả nước Mỹ sửng sốt: Đưa hai con nhỏ của mình là Robert (13 tuổi) và Mary (10 tuổi) vào cuộc. Robert phụ trách nạp giấy, còn Mary ngồi bệt dưới sàn, dùng kéo tỉ mẩn cắt bỏ dòng chữ "TOP SECRET" ở mép giấy để các bản sao không bị nhận diện ngay lập tức. Ellsberg muốn các con mình tận mắt chứng kiến cái giá của sự thật. Ông muốn di sản để lại cho con không phải là tiền bạc, mà là một tấm gương về lòng dũng cảm đạo đức khi đứng trước sự tàn bạo của bộ máy quyền lực.

Chiến dịch bịt miệng và cuộc chiến tự do báo chí

Sau gần hai năm kiên trì nhưng thất bại trong việc thuyết phục các Thượng nghị sĩ công bố hồ sơ vì sự sợ hãi của giới chính trị, Daniel Ellsberg đã đưa ra quyết định táo bạo nhất: Giao bản sao cho tờ The New York Times.

Sáng 13/6/1971, khi trang nhất của The Times đăng tải những dòng đầu tiên của hồ sơ, Nhà Trắng bùng nổ như một núi lửa. Tổng thống Richard Nixon và Cố vấn An ninh Quốc gia Henry Kissinger ban đầu còn chủ quan, nhưng sau đó nhanh chóng nhận ra sức tàn phá của nó. Nếu công chúng biết được sự thật về Việt Nam, toàn bộ nền tảng chính trị của họ sẽ sụp đổ.

Lần đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ, Bộ Tư pháp đã sử dụng quyền "ngăn chặn trước" (prior restraint) để buộc tòa án ra lệnh đình chỉ xuất bản. Nhưng Ellsberg đã đi trước một bước. Khi The Times bị cấm, ông lập tức chuyển tài liệu cho The Washington Post. Khi The Daniel Ellsberg Post bị đe dọa, ông tiếp tục chuyển cho The Boston Globe và 17 tờ báo khác. Sự thật lan tỏa như một loại virus không thể kiểm soát.

Trong cơn cuồng nộ, Nixon đã lập ra đơn vị đặc nhiệm bí mật mang tên "The Plumbers" (Những thợ sửa ống nước) với nhiệm vụ duy nhất: Tiêu diệt Daniel Ellsberg. Họ không chỉ muốn bỏ tù ông, mà muốn hủy hoại danh dự ông. Nhóm này đã đột nhập vào văn phòng bác sĩ tâm lý của Ellsberg là Lewis Fielding để tìm kiếm bằng chứng về bệnh lý thần kinh nhằm bôi nhọ ông trước công luận. Hành vi đen tối này chính là tiền thân của vụ đột nhập Watergate lừng danh sau này.

Tuy nhiên, công lý đã mỉm cười với tự do báo chí. Vụ kiện được đưa lên Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ trong một phiên tòa khẩn cấp. Với tỉ lệ 6-3, các thẩm phán đã tuyên một bản án đanh thép: Chính phủ không có quyền ngăn cản báo chí phơi bày sự thật. Thẩm phán Hugo Black đã viết những dòng mà sau này trở thành tôn chỉ của báo chí hiện đại: "Nhiệm vụ của báo chí là phục vụ người dân, không phải người cai trị. Chỉ có một nền báo chí tự do mới có thể phơi bày sự lừa dối trong chính phủ”.

Chiến thắng pháp lý này không chỉ bảo vệ Ellsberg mà còn tạo ra một tiền lệ chưa từng có, cho phép báo chí Mỹ và thế giới có quyền giám sát quyền lực một cách thực chất hơn. Nó bẻ gãy gông xiềng mà chính quyền Nixon cố tình áp đặt lên sự thật.

Từ lời nói dối bị phơi bày đến ngày 30/4 lịch sử

Hồ sơ Lầu Năm Góc không chỉ là những xấp giấy cũ kỹ; nó là "ngòi nổ" làm sụp đổ hoàn toàn tính chính nghĩa giả tạo của cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Đối với người dân Mỹ, đây là cú sốc về lòng tin lớn nhất trong lịch sử. Họ nhận ra rằng con em mình đang đổ máu ở một nơi cách xa nửa vòng trái đất không phải để bảo vệ tự do, mà để bảo vệ những lời nói dối của các chính trị gia tại Washington.

Khi sự thật về việc Mỹ bí mật ném bom Campuchia, Lào và các kế hoạch leo thang chiến tranh vô căn cứ bị phơi bày, làn sóng phản chiến đã biến thành một cơn bão lớn. Các cuộc biểu tình không còn chỉ là của sinh viên hay giới trí thức, mà là của cả những cựu binh Việt Nam, những người đã vứt bỏ huy chương ngay trước cửa tòa Nhà Trắng.

Hồ sơ chứng minh rằng từ thời Harry Truman đến Lyndon Johnson, Chính phủ Mỹ đã có một kế hoạch bài bản để lừa dối công chúng. Các báo cáo tình báo về sự kiện Vịnh Bắc Bộ năm 1964 đã bị bóp méo để lấy cớ ném bom miền Bắc. Quan trọng hơn, hồ sơ cho thấy các Tổng thống Mỹ đều bí mật thừa nhận cuộc chiến này "không thể thắng", nhưng họ vẫn tiếp tục ném thêm hàng vạn thanh niên Mỹ vào lò lửa chỉ để tránh một thất bại chính trị cá nhân và giữ gìn cái gọi là "uy tín quốc gia" huyễn hoặc.

Hành động photocopy tài liệu đêm ấy là một cuộc đào tẩu về tư tưởng. Ellsberg biết rằng nếu bị phát hiện, ông sẽ đối mặt với ít nhất 115 năm tù vì tội gián điệp. Để đẩy nhanh tiến độ, ông đã làm một việc mà sau này khiến cả nước Mỹ sửng sốt: Đưa hai con nhỏ của mình là Robert (13 tuổi) và Mary (10 tuổi) vào cuộc. Robert phụ trách nạp giấy, còn Mary ngồi bệt dưới sàn, dùng kéo tỉ mẩn cắt bỏ dòng chữ "TOP SECRET" ở mép giấy để các bản sao không bị nhận diện ngay lập tức. Ellsberg muốn các con mình tận mắt chứng kiến cái giá của sự thật. Ông muốn di sản để lại cho con không phải là tiền bạc, mà là một tấm gương về lòng dũng cảm đạo đức khi đứng trước sự tàn bạo của bộ máy quyền lực.

Dưới áp lực khủng khiếp của dư luận và sự thắt chặt ngân sách từ một Quốc hội đã mất lòng tin, chính quyền Mỹ buộc phải ngồi vào bàn đàm phán một cách thực chất hơn. Hồ sơ Lầu Năm Góc đã tước đi "tấm khiên" cuối cùng của đế quốc Mỹ tại miền Nam Việt Nam: Đó là sự đồng thuận của nhân dân. Một cuộc chiến không có sự ủng hộ của quốc dân thì không thể kéo dài.

Nhìn lại lịch sử từ cột mốc 30/4/1975, chúng ta thấy rằng chiến thắng huy hoàng của dân tộc Việt Nam có những "đồng minh" thầm lặng ngay trong lòng nước Mỹ. Daniel Ellsberg chính là một người như thế. Ông không cầm súng, nhưng những trang tài liệu ông công bố đã bẻ gãy ý chí xâm lược của bộ máy chiến tranh Mỹ.

Ngày 11/5/1973, thẩm phán William Byrne Jr. đã bác bỏ mọi cáo buộc chống lại Ellsberg với lý do "chính phủ đã có những hành vi sai trái nghiêm trọng". Ellsberg bước ra khỏi tòa án với nụ cười của một người tự do, nhưng ông cũng không bao giờ quên 58.000 lính Mỹ và hàng triệu người Việt Nam đã ngã xuống trong những năm tháng dối trá đó.

Daniel Ellsberg qua đời vào ngày 16/6/2023 ở tuổi 92. Cho đến hơi thở cuối cùng, ông vẫn là một nhà hoạt động hòa bình kiên cường. Ông đã sống một cuộc đời trọn vẹn với lương tâm, chứng minh rằng một cá nhân đơn độc với một chiếc máy photocopy và lòng dũng cảm có thể thay đổi được cả dòng chảy lịch sử.

Chiến thắng ngày 30/4/1975 là sự hội tụ của sức mạnh dân tộc và sự thật thời đại. Khi những lời nói dối bị phơi bày, bóng tối của chiến tranh buộc phải lùi bước trước ánh sáng của công lý và khát vọng hòa bình của nhân dân hai nước. Câu chuyện về Daniel Ellsberg và Hồ sơ Lầu Năm Góc sẽ mãi là một bài học đắt giá về giá trị của sự thật trong bất kỳ thời đại nào.

Tài liệu tham khảo:

1.The Pentagon Papers - National Archives.

2. The Ellsberg Archive - University of Massachusetts Amherst.

Lê Thọ Bình