Chất liệu văn hóa dân gian: 'Mỏ vàng' đào mãi liệu có hết?
Từ điện ảnh, âm nhạc đến múa và ballet, chất liệu văn hóa dân gian đang trở lại như một nguồn lực sáng tạo đáng mừng của nghệ thuật giải trí Việt.
Chất liệu văn hóa dân gian đang có đời sống mới trong nghệ thuật giải trí Việt. Vốn dân gian này không còn nằm yên trong lễ hội, bảo tàng hay các chương trình minh họa truyền thống. Chúng đi vào rạp chiếu, MV ca nhạc, sân khấu múa và ballet đương đại.
Trong điện ảnh, Quỷ cẩu, Ma da, Cám, Heo năm móng, Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng liên tiếp kéo khán giả đến rạp bằng truyền thuyết và tín ngưỡng bản địa, thu về hàng trăm tỷ đồng phòng vé. Trong âm nhạc, Hòa Minzy đưa quan họ, hát văn, xẩm, chèo vào hip hop điện tử qua MV Bắc Bling, đạt 100 triệu lượt xem sau 28 ngày và kéo khán giả quốc tế tìm về Bắc Ninh du lịch. Trên sân khấu, vở ballet đương đại Dó biến nơm, giấy dó, chiếu hoa thành ngôn ngữ tạo hình mới. Bức Tường phóng tác dân ca Thái Inh lả ơi thành MV rock Trên đỉnh gió.
Các sự kiện ở nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng tập trung cho thấy một xu hướng: nghệ thuật giải trí Việt đang chủ động khai thác chất liệu dân gian, không phải để phục dựng mà để sáng tạo. Khi công thức ngoại nhập không còn đủ tạo khác biệt, nhiều nghệ sĩ và ê kíp sản xuất bắt đầu nhìn vốn văn hóa bản địa như một lợi thế cạnh tranh.
Khi chất liệu văn hóa dân gian trở thành xương sống tác phẩm
Trong nhiều năm, chất liệu dân gian thường bị dùng như một lớp nhận diện bên ngoài. Vài bộ trang phục, vài đạo cụ, vài âm thanh vùng miền hoặc một không gian làng quê đủ để sản phẩm được gọi là "có bản sắc". Cách làm đó tạo cảm giác an toàn, nhưng không đủ biến chất liệu dân gian thành năng lượng sáng tạo thật sự.
Xu hướng gần đây cho thấy một hướng khác. Chất liệu dân gian bắt đầu trở thành "xương sống" của tác phẩm, không chỉ là dấu hiệu nhận diện.
Vở ballet đương đại Dó là một ví dụ. Ê kíp sáng tạo lấy cảm hứng từ nơm, quạt giấy, chiếu hoa và giấy dó. Các chất liệu này không chỉ xuất hiện như đạo cụ, mà góp phần kiến tạo một ngôn ngữ ballet mới, nơi kỹ thuật hàn lâm gặp tinh thần đời sống Việt Nam. Thơ múa Nàng Mây khai thác câu chuyện làng nghề mây tre đan, kết hợp múa dân gian với múa đương đại để kể về vẻ đẹp lao động và sự bền bỉ của người thợ giữ nghề.
Hai tác phẩm này cho thấy chất liệu dân gian không nhất thiết phải đứng yên trong hình thức cũ. Vấn đề không phải giữ nguyên từng chi tiết, mà là giữ được tinh thần, ký ức và nhịp sống văn hóa bên trong chi tiết đó.
Dân ca đi vào lòng hàng triệu người nghe
Âm nhạc là lĩnh vực mà di sản dễ đi vào đời sống đại chúng nhất. Một giai điệu quen, một câu hát dân ca, một thang âm vùng miền có thể tạo ra cảm giác gần gũi rất nhanh. Nhưng để không bị cũ, người làm nhạc phải biết chuyển hóa.
Bắc Bling của Hòa Minzy là trường hợp thuyết phục nhất trong vài năm gần đây. Nhạc sĩ Tuấn Cry kết hợp quan họ, hát văn, xẩm, chèo với đàn nguyệt, đàn nhị, sáo trúc vào một bản phối hip hop điện tử. Sản phẩm phá kỷ lục Vpop. Quan trọng hơn, MV kéo khán giả nhiều thế hệ lại với nhau. Từ học sinh tiểu học đến người cao tuổi. Từ khán giả trong nước đến người xem quốc tế.
Bức Tường đi theo một hướng khác. Ban nhạc đưa dân ca Thái Inh lả ơi vào tiếng guitar, nhịp trống và năng lượng rock đương đại qua MV Trên đỉnh gió. Trần Tuấn Hùng chia sẻ: "Bức Tường muốn dùng ngôn ngữ của rock để giữ gìn và đưa những giai điệu di sản đi xa hơn".
Hai trường hợp cho thấy dân ca có thể trở thành điểm tựa thẩm mỹ. Khi nghệ sĩ chủ động tìm đến di sản, truyền thống có thêm cơ hội sống trong các hình thức mới.
Phòng vé tỉ đồng từ truyền thuyết dân gian bản địa
Điện ảnh Việt đang khai thác mạnh kho tàng dân gian, đặc biệt ở dòng phim kinh dị. Quỷ cẩu, Ma da, Cám, Heo năm móng, Phí phông: Quỷ máu rừng thiêng cho thấy truyền thuyết và tín ngưỡng bản địa có thể tạo lợi thế rõ rệt cho thể loại phim kinh dị Việt.
TS Mai Anh Tuấn, nhà phê bình điện ảnh và văn học, nhận định: "Khi nhà làm phim càng có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về tri thức văn hóa, lịch sử nền tảng thì sự sáng tạo sẽ càng thăng hoa". Dân gian là một hệ thống ký ức, niềm tin, tập tục và biểu tượng. Người làm phim càng hiểu sâu, tác phẩm càng vượt qua được ngưỡng minh họa. Thành công của dòng phim kinh dị dân gian cho thấy khán giả Việt sẵn sàng mua vé nếu truyền thống được đặt trong hình thức đủ hấp dẫn.
Căn cước văn hóa, lợi thế không thể sao chép
Vốn dân gian không còn chỉ thuộc về khu vực bảo tồn. Kho tàng này đang bước vào công nghiệp sáng tạo và sinh ra nhiều loại sản phẩm khác nhau: phim ảnh, âm nhạc, sân khấu, du lịch và nội dung số.
Trong một thị trường toàn cầu hóa, bất kỳ ê kíp nào cũng có thể học công thức dựng phim, phối khí hay trình diễn. Kỹ thuật có thể sao chép. Nhưng căn cước văn hóa thì không. Một bộ phim khai thác tín ngưỡng Việt, một MV mang hồn cốt Kinh Bắc hay một vở ballet lấy cảm hứng từ làng nghề truyền thống đều có thứ mà sản phẩm ngoại nhập không thể có: chiều sâu bản địa.
Đó là lợi thế mềm của nghệ thuật giải trí Việt. Vốn dân gian vì vậy không chỉ là tài sản của quá khứ. Được khai thác đúng cách, kho tàng này có thể trở thành nguồn lực cạnh tranh của hiện tại.
Mỏ vàng cần người biết đào
Chất liệu dân gian là một "mỏ vàng" vô tận, nhưng khai thác thế nào để ra vàng lại là chuyện khác. Chúng ta thấy rõ điều đó qua những tác phẩm thành công gần đây. Đó là khi ê-kíp Bắc Bling không chỉ mang quan họ ra hát, mà thực sự chạm đến "hồn cốt" Kinh Bắc để hòa vào hip hop; là khi phim Cám không chỉ dừng lại ở yếu tố kinh dị, mà khéo léo kết nối tín ngưỡng dân gian với những xung đột chân thực của con người. Đó còn là cách Dó biến những vật dụng dân dã như cái nơm, tờ giấy dó thành ngôn ngữ nghệ thuật đầy mới mẻ.
Điểm chung của những người nghệ sĩ tài năng này là họ thấu hiểu chất liệu trước khi bắt tay vào sáng tạo. Kho tàng dân gian Việt Nam vô cùng giàu có, mỏ vàng này vẫn đang chờ đợi những người khai phá xứng tầm. Vấn đề không phải là mỏ vàng có cạn kiệt hay không, mà là người làm nghệ thuật có đủ tri thức và sự thấu cảm để "đào" đúng cách hay không. Ai chỉ hời hợt dùng chất liệu bề ngoài, sản phẩm sẽ nhanh chóng bị lãng quên. Chỉ những ai chịu khó đào sâu, gạn lọc, mới có thể tạo nên những tác phẩm ở lại lâu dài trong lòng khán giả.
