Cơn lụt 'rác công sở' thời AI: Khi chiếc đũa thần trở thành gánh nặng

Làn sóng "rác AI" đang gây kiệt sức và hủy hoại năng suất nhân viên công sở. Thay vì hỗ trợ, những nội dung vô hồn này tạo gánh nặng biên tập và đe dọa làm mai một các kỹ năng tư duy của con người.

Trong khoảng một năm trở lại đây, Gina, một chuyên gia truyền thông, bắt đầu cảm thấy một áp lực mới len lỏi vào công việc hằng ngày của mình. Nhiệm vụ của cô là hỗ trợ đồng nghiệp viết thông cáo, email, các bài báo và nội dung trên LinkedIn. Tuy nhiên, những bản thảo cô nhận được gần đây đều mang một "tông giọng kỳ lạ, vô hồn và gây khó chịu khi đọc".

Đó là hệ quả của việc thay vì tự mình trình bày suy nghĩ, các đồng nghiệp của cô chỉ việc ném vài ý tưởng vào chatbot rồi gửi thẳng kết quả cho Gina mà thậm chí không thèm kiểm tra lại. Gina hiện phải dành hàng giờ để chỉnh sửa và "nhân hóa" những nội dung do AI tạo ra, một công việc mà cô đánh giá là "khó hơn nhiều so với việc biên tập bài viết của con người". Cô thậm chí đã phải gửi trả lại các bản thảo và yêu cầu đồng nghiệp "khử AI" (de-AI) vì chúng nghe quá kỳ cục, dẫn đến những sự tự ái không đáng có trong văn phòng.

Nội dung bóng bẩy nhưng rỗng tuếch

Gina đang chết chìm trong thứ được gọi là AI "workslop" (tạm dịch: rác AI). Những tài liệu này thoạt nhìn có vẻ hợp lý và chấp nhận được, nhưng nếu xem xét kỹ hơn, người ta sẽ thấy chúng hoàn toàn thiếu nội dung hoặc đầy rẫy sai sót. Đó là những sản phẩm bóng bẩy nhưng trống rỗng, trơn tru nhưng vô hồn. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều người vẫn chưa nhận thức được "rác AI" trông lộ liễu thế nào và nó làm giảm uy tín của cả cá nhân lẫn công ty ra sao.

Gina - nhân vật của một bài báo ngày 5.5 trên The Independent - không phải là người duy nhất chiến đấu với làn sóng "rác" từ AI này. Năm ngoái, một khảo sát tại Mỹ cho thấy 40% nhân viên đã nhận được "workslop" từ đồng nghiệp trong tháng trước đó. Một báo cáo khác tại Anh ước tính rằng nhân viên đang dành thời gian để xác minh, kiểm tra hoặc làm lại các công việc do AI tạo ra tương đương với thời gian họ sử dụng công cụ này. Đáng lo ngại hơn, 32% nhân viên đang phải chịu đựng tình trạng "kiệt sức vì AI" (AI burnout) - sự mệt mỏi về tinh thần do phải liên tục kiểm tra kết quả đầu ra của máy móc.

Trớ trêu thay, trong khi chúng ta liên tục được nghe rằng AI sẽ "cách mạng hóa thế giới" làm việc theo hướng tốt đẹp hơn, thì đối với một số người, những tiến bộ này chỉ khiến công việc trở nên khó khăn và gian khổ hơn. Trong một khảo sát gần đây của công ty phần mềm WalkMe, 66% người được hỏi cho biết AI không thực sự giúp họ làm việc nhanh hơn hay có nhiều thời gian rảnh hơn. Cuối năm ngoái, Tạp chí Kinh doanh Harvard (Harvard Business Review) thậm chí còn tuyên bố rằng "workslop" đang "hủy hoại năng suất".

Nghịch lý của sự hiệu quả và nỗi lo kiệt sức

Khi nhân viên chịu áp lực liên tục và kiệt sức vì phải gánh vác quá nhiều yêu cầu, AI xuất hiện như một "lối tắt" có vẻ "đủ dùng". Fred Funck, Giám đốc các chương trình huấn luyện điều hành tại Trung tâm Lãnh đạo Sáng tạo, nhận định rằng AI mang lại cảm giác như một "chiếc đũa thần kỹ thuật số" giúp loại bỏ ma sát, giảm tải nhận thức và mang lại kết quả tức thì. Trong một thế giới ngày càng coi trọng sự tiện lợi, điều này có sức hấp dẫn khó cưỡng.

Tuy nhiên, trong khi việc sử dụng AI có vẻ hiệu quả về mặt lý thuyết, thì thực tế là phần việc còn dở dang thường được đẩy sang cho người khác. Nick Renner, đối tác dự báo kỹ năng tại đơn vị đào tạo BPP, cho biết: "Chi phí của một kết quả AI kém chất lượng không phải lúc nào cũng do người tạo ra nó gánh chịu". Thay vào đó, một nhà quản lý có thể âm thầm viết lại một văn bản nghe kỳ cục để tránh chậm trễ, hoặc một đồng nghiệp phải nhảy vào sửa bản thuyết trình trước khi nó đến tay khách hàng.

Công việc chỉnh sửa này thường diễn ra một cách thầm lặng và không chính thức, khiến tác động của nó rất khó định lượng. Renner giải thích rằng khi chúng ta tiết kiệm được một giờ để tạo bản thảo đầu tiên nhưng lại mất 40 phút sau đó để xác minh và sửa lỗi, chúng ta chỉ đơn giản là đang di chuyển "nút thắt cổ chai" trong quy trình làm việc từ khâu sản xuất sang khâu kiểm tra. AI không nhất thiết làm giảm khối lượng công việc; nó chỉ dịch chuyển phần việc đó đi chỗ khác. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về tính hiệu quả thực sự của công nghệ.

Rosie Wilkins, một chiến lược gia thương hiệu, cũng thường xuyên phải gánh vác phần việc "chỉnh sửa" này. Cô cảm thấy mình như đâm vào một "bức tường AI" khi khách hàng gửi cho cô những tệp tài liệu đầy rẫy nội dung do AI tạo ra cho các bài đăng mạng xã hội. Cô phải lội qua những "đoạn văn không có nội dung gì" và dần nhận ra những dấu hiệu tố cáo một bài viết là sản phẩm của ChatGPT hay Claude thay vì nó được viết bởi con người. Một trong những dấu hiệu đó là việc sử dụng quá đà dấu gạch ngang dài (-) hoặc lạm dụng một số từ ngữ nhất định. Ngoài ra, văn bản AI thường bao gồm các câu ngắn rời rạc thay vì một dòng chảy ngôn ngữ tự nhiên như con người viết.

Nguy cơ mai một các kỹ năng tư duy

"Workslop" không chỉ gây khó chịu mà còn có thể dẫn đến những hậu quả hữu hình và nghiêm trọng. Vào tháng 4, hãng luật Sullivan & Cromwell tại Phố Wall đã phải xin lỗi thẩm phán liên bang sau khi nộp các tài liệu pháp lý chứa những "ảo giác" của AI, bao gồm các trích dẫn sai và dẫn luật phá sản không tồn tại. Năm 2025, công ty tư vấn Deloitte cũng phải hoàn trả một phần phí dịch vụ trị giá 440.000 đô la Úc sau khi một báo cáo của họ cho chính phủ Úc bị phát hiện có các lỗi do AI tạo ra.

Tại sao mọi người vẫn nộp những sản phẩm "rác" như vậy khi chúng rất dễ bị phát hiện và tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho uy tín? Một số người thực sự không thấy vấn đề gì vì họ đã ngừng đọc kết quả đầu ra của chính mình một cách phản biện. Họ lầm tưởng rằng hành động tạo ra nội dung bằng AI đã là "làm việc". Rosie Wilkins cho rằng chúng ta đang ở điểm mà AI được ca ngợi đến mức con người cảm thấy những ý tưởng nguyên bản của mình có lẽ không đủ tốt, mặc dù thực tế chúng hoàn toàn ổn.

Về lâu dài, có một rủi ro đáng sợ là các kỹ năng cốt lõi như tư duy, viết và cấu trúc ý tưởng sẽ bị xói mòn nếu không được sử dụng thường xuyên, giống như cơ bắp sẽ yếu đi khi không vận động. Fred Funck cảnh báo về nguy cơ này đối với cả những người mới bắt đầu sự nghiệp lẫn những người đã có kinh nghiệm. Đối với những nhân viên trẻ, nếu họ liên tục đi "đường tắt" bằng AI, khả năng phán đoán chuyên môn, vốn được xây dựng thông qua quá trình "đấu tranh" với công việc, có thể sẽ không bao giờ phát triển đầy đủ. Còn với những người dày dạn kinh nghiệm, việc loại bỏ quá trình "học đi đôi với hành" tạo ra rủi ro "teo tóp chuyên môn".

Dù bức tranh có vẻ ảm đạm, Nick Renner lưu ý rằng khả năng của con người trong việc nhận ra khi nào kết quả AI là dùng được, khi nào nó sai một cách tinh vi và khi nào nó sai một cách nghiêm trọng sẽ trở thành một kỹ năng "ngày càng có giá trị".

Vì vậy, lần tới khi bạn định gửi một "món salad từ ngữ" do AI trộn vội để đối phó với đồng nghiệp, hãy nhớ rằng họ hoàn toàn nhận ra điều đó và có lẽ đang cảm thấy rất bức xúc. Ít nhất, hãy dành thời gian để tự mình biên tập lại, kiểm tra thông tin, và xóa những dấu gạch ngang dài, những từ ngữ sáo rỗng.

Nhật Hạ