Vi phạm bản quyền số và phần mềm tại Việt Nam vẫn ở mức báo động

Vi phạm bản quyền số tại Việt Nam đang là tâm điểm trong báo cáo Special 301 của Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố ngày 30/4/2026. Việc Việt Nam bị đưa vào nhóm "Quốc gia ưu tiên theo dõi" (Priority Foreign Country - PFC) được cho là dựa trên những con số thực tế về sự tổn thất kinh tế của các chủ thể quyền.

Theo đánh giá của các tổ chức quốc tế, Việt Nam hiện đứng trong nhóm đầu khu vực về tỉ lệ vi phạm nội dung số và sử dụng phần mềm không bản quyền, gây ra những rào cản lớn trong việc thu hút dòng vốn đầu tư công nghệ cao từ Mỹ và châu Âu.

Web lậu và ma trận vi phạm bản quyền số xuyên biên giới

Khảo sát hiện trạng thực tế từ Liên minh Chống vi phạm bản quyền (CAP) phối hợp cùng Data.ai ghi nhận tính đến đầu năm 2026, Việt Nam có khoảng 15,5 triệu người dùng thường xuyên truy cập các nền tảng nội dung "lậu". Đây là con số cao kỷ lục, cho thấy sự phổ biến của các hành vi xâm phạm nội dung số bất chấp các nỗ lực ngăn chặn về mặt kỹ thuật của các cơ quan quản lý.

Thực trạng này thể hiện rõ nhất qua sự biến tướng của các trang web xem phim và bóng đá. Ví dụ cụ thể, sau khi cơ quan chức năng triệt phá hệ thống "Phimmoi" và "Fmovies", chỉ trong vòng 48 giờ, các tên miền thay thế (mirror sites) đã xuất hiện với giao diện tương tự. Các trang này sử dụng hạ tầng điện toán đám mây (Cloud) thuê từ các nhà cung cấp nước ngoài để né tránh việc thực thi pháp luật nội địa.

Đặc biệt, trong mùa giải bóng đá quốc tế đầu năm 2026, hệ thống giám sát của K+ (VSTV) đã ghi nhận hơn 10.000 liên kết phát sóng lậu mỗi vòng đấu, gây thiệt hại ước tính hàng trăm tỉ đồng doanh thu chỉ trong thời gian ngắn.

Sự tinh vi còn thể hiện ở việc các đối tượng chuyển dịch sang các nền tảng kín như Telegram hoặc các ứng dụng OTT lậu. Tại đây, nội dung không chỉ được phát tán miễn phí mà còn đính kèm các mã độc đánh cắp dữ liệu và quảng cáo cá độ bất hợp pháp. Điều này khẳng định tình trạng vi phạm bản quyền số đã vượt ra khỏi phạm vi xâm phạm quyền tác giả, trở thành vấn đề an ninh trật tự trên không gian mạng.

Báo cáo của BSA về thực trạng phần mềm trong tổ chức

Nếu nội dung số ảnh hưởng đến giải trí, thì vi phạm bản quyền phần mềm đang trực tiếp bào mòn tính bền vững của các doanh nghiệp Việt. Theo báo cáo thống kê của Liên minh Phần mềm (BSA) cuối năm 2025, tỉ lệ sử dụng phần mềm không bản quyền trong các tổ chức tại Việt Nam vẫn duy trì ở mức 62%, cao hơn nhiều so với mức trung bình của khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Khảo sát thực tế của Bộ KH&CN tại các khu công nghiệp trọng điểm cho thấy, các phần mềm bị xâm phạm phổ biến nhất là hệ điều hành (Windows), bộ công cụ văn phòng (Office) và các phần mềm thiết kế chuyên dụng như AutoCAD, SolidWorks. Nhiều doanh nghiệp sản xuất cơ khí và xây dựng vì lợi ích ngắn hạn đã sử dụng các bản "crack" để vận hành hệ thống máy móc.

Tuy nhiên, cái giá phải trả thường rất đắt. Thống kê từ Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (VNCERT/CC) cho thấy, trong năm 2025, có tới 82% vụ việc nhiễm mã độc tống tiền (Ransomware) tại Việt Nam có nguồn gốc từ việc sử dụng các phần mềm bẻ khóa này.

Về mặt pháp lý, mức độ xử phạt đã được siết chặt đáng kể. Theo Nghị định 13/2025/NĐ-CP, mức phạt tiền tối đa cho hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với phần mềm máy tính đối với pháp nhân là 1 tỉ đồng. Việc thực thi không chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính; trong năm qua, một số doanh nghiệp lớn tại Bình Dương và Bắc Ninh đã bị chủ thể quyền khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại hàng triệu USD, tạo ra tiền lệ mạnh mẽ trong việc bảo vệ sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

Livestream và sự biến tướng trên sàn thương mại điện tử

Một mặt trận khác cũng "nóng" không kém là vi phạm SHTT trên các sàn thương mại điện tử (TMĐT). Báo cáo tổng kết năm 2025 của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho thấy một con số giật mình: cơ quan chức năng đã yêu cầu các sàn gỡ bỏ hơn 50.000 sản phẩm và khóa 13.000 gian hàng có dấu hiệu vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Livestream đã trở thành công cụ đắc lực nhất để tiêu thụ hàng nhái. Các phiên livestream trên TikTok Shop và Facebook Live quảng bá hàng "replica 1:1" các thương hiệu lớn như Rolex, LV, hay Nike diễn ra công khai với hàng nghìn lượt người xem cùng lúc. Đặc điểm của hình thức này là "xóa dấu vết nhanh"; ngay khi kết thúc buổi trực tiếp, bằng chứng vi phạm thường được xóa bỏ, gây khó khăn cho công tác thanh tra của lực lượng Quản lý thị trường.

Tình trạng này cho thấy vi phạm bản quyền số dưới góc độ kinh doanh hàng giả đang gây lũng đoạn thị trường, ảnh hưởng trực tiếp đến các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Để đối phó, từ tháng 1/2026, Chính phủ đã yêu cầu mọi chủ thể kinh doanh trên mạng xã hội phải thực hiện định danh điện tử qua ứng dụng VNeID, nhằm xác định danh tính thực của người bán và áp dụng các chế tài thuế, bản quyền một cách triệt để hơn.

Chỉ đạo của Chính phủ và lộ trình xử lý quyết liệt

Trước những đánh giá tiêu cực từ quốc tế, Chính phủ Việt Nam đã có những hành động quyết liệt nhất từ trước đến nay. Ngày 5/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg về việc tăng cường công tác bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số.

Chỉ đạo của Chính phủ nêu rõ: Bộ KH&CN cùng Bộ Công an phải lập chuyên án điều tra các đường dây sản xuất, kinh doanh hàng giả quy mô lớn trên không gian mạng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Cục Bản quyền tác giả) có nhiệm vụ thanh tra đột xuất việc sử dụng phần mềm tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và các tập đoàn lớn.

Đặc biệt, Chính phủ yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ mạng (ISP) phải thực hiện lệnh chặn các trang web vi phạm bản quyền số trong vòng tối đa 12 giờ kể từ khi có yêu cầu từ cơ quan có thẩm quyền, thay vì quy trình kéo dài như trước đây.

Bên cạnh đó, việc vận hành hệ thống "Mắt thần AI" từ quý III/2026 sẽ cho phép rà soát tự động hàng triệu nội dung trên internet để phát hiện sai phạm. Với những con số cụ thể và chỉ đạo sát sao này, Việt Nam đang chứng minh quyết tâm chính trị mạnh mẽ nhằm cải thiện môi trường đầu tư, hướng tới việc đưa quốc gia ra khỏi danh sách ưu tiên theo dõi của USTR và kiến tạo một nền kinh tế sáng tạo, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ một cách thực chất.

Nam Phong