Rác thải nhựa từ đồ ăn online: Tiện hôm nay, trả giá ngày mai

Rác bủa vây sau mỗi đơn hàng

Chỉ cần vài thao tác trên điện thoại, một bữa trưa, ly trà sữa hay tô bún nóng có thể được giao đến tận cửa trong vòng vài chục phút. Sự tiện lợi của đồ ăn online đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống đô thị, đặc biệt với dân văn phòng, sinh viên và các gia đình trẻ. Nhưng phía sau tốc độ giao hàng ấy là một lượng rác thải nhựa không nhỏ, đang âm thầm đổ thêm áp lực lên hệ thống xử lý rác của các thành phố lớn.

Một đơn hàng tưởng chừng đơn giản thường đi kèm nhiều lớp bao bì: hộp nhựa đựng thức ăn, túi nylon bọc ngoài, ly nhựa, nắp nhựa, ống hút, muỗng nhựa, gói nước chấm, túi đựng canh, túi đựng gia vị. Với món nước như bún, phở, hủ tiếu, lượng bao bì còn nhiều hơn khi nước dùng, rau, bún, gia vị được tách riêng để tránh đổ vỡ trong quá trình vận chuyển.

Chị Trâm Anh ngụ phường Bảy Hiền, TP.HCM, chia sẻ rằng: Chị thường chọn ăn tại quán vào cuối tuần, thay vì đặt đồ ăn về nhà. Bởi đồ ăn giao tận nơi không còn giữ được độ ngon, nhất là các món cơm, món nước. Chị cũng bày tỏ lo ngại khi thấy nước nóng được đựng trong túi nylon. Câu chuyện của chị Trâm Anh cho thấy người tiêu dùng không chỉ quan tâm đến sự tiện lợi, mà bắt đầu nhìn thấy rủi ro về chất lượng thực phẩm, sức khỏe và môi trường từ các lớp bao bì dùng một lần.

Ở góc độ người bán, áp lực lại nằm ở chi phí và cạnh tranh. Trao đổi với Một Thế Giới, anh Quốc Tuấn, chủ một quán mì vằn thắn ở TP.HCM, cho biết: Khách đặt qua ứng dụng chiếm khoảng 60% doanh thu. Tuy nhiên, bán qua app khiến quán phát sinh thêm nhiều chi phí như chiết khấu, quảng cáo, túi nylon, muỗng, dây thun, hộp xốp. Điều này cho thấy bài toán giảm nhựa không thể chỉ đặt lên vai người tiêu dùng, mà còn liên quan đến mô hình kinh doanh của quán ăn, nền tảng giao hàng và hệ thống cung ứng bao bì.

Thực tế, rác thải nhựa từ đồ ăn online chỉ là một lát cắt trong bức tranh ô nhiễm nhựa rộng lớn hơn. Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường): Mỗi năm, Việt Nam phát sinh khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa; trong đó 0,28 đến 0,73 triệu tấn bị thải ra biển, nhưng chỉ 27% được tái chế, tận dụng. Đáng chú ý, khoảng 90% rác thải nhựa được xử lý bằng cách chôn lấp, đốt hoặc thải bỏ không hiệu quả. Riêng Hà Nội và TP.HCM trung bình mỗi ngày thải ra khoảng 80 tấn rác thải nhựa và túi nylon.

Những con số này cho thấy sự tiện lợi của hôm nay đang tạo ra chi phí môi trường cho ngày mai. Một hộp nhựa dùng một lần có thể giúp bữa ăn đến tay khách nhanh hơn, sạch hơn, đẹp mắt hơn. Nhưng khi bị bỏ lẫn với rác hữu cơ, dính dầu mỡ, thức ăn thừa, khả năng tái chế giảm mạnh. Rác nhựa khi đó dễ đi thẳng đến bãi chôn lấp, lò đốt hoặc rò rỉ ra kênh rạch, sông ngòi, biển.

Ngân hàng Thế giới từng chỉ ra rằng phần lớn chất thải nhựa làm ô nhiễm sông và biển ở Việt Nam là nhựa dùng một lần có giá trị thấp như túi nylon, hộp đựng thực phẩm và ống hút. Báo cáo cũng cho biết 10 loại nhựa phổ biến nhất chiếm hơn 80% lượng rác thải nhựa rò rỉ ra sông và biển, trong đó hầu hết là nhựa dùng một lần.

Muốn giảm rác nhựa phải thay đổi từ cả hệ sinh thái tiêu dùng

Vấn đề rác thải nhựa từ đồ ăn online không thể giải quyết chỉ bằng lời kêu gọi “hãy sống xanh”. Bởi hành vi tiêu dùng hiện nay được định hình bởi nhiều yếu tố: tốc độ giao hàng, giá bán, thói quen ăn uống, thiết kế ứng dụng, chi phí bao bì, chính sách của nền tảng và khả năng thu gom, tái chế sau sử dụng.

PGS Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ sinh học và Thực phẩm, Đại học Bách khoa Hà Nội, từng phân tích trên báo chí rằng việc sử dụng túi chất dẻo, hộp xốp trở nên phổ biến vì tính tiện lợi. Tuy nhiên, bao bì dùng một lần khó phân hủy, có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng cây trồng, vi sinh vật và nguồn nước. Ông cũng lưu ý rủi ro khi dùng một số loại bao bì nhựa trong điều kiện nhiệt độ cao hoặc tái sử dụng không phù hợp.

Từ góc độ chính sách, WWF Việt Nam nhận định các sản phẩm nhựa dùng một lần và túi nylon khó phân hủy ngày càng được sử dụng nhiều do tính tiện dụng, giá thành rẻ và xu hướng tiêu dùng. Tổ chức này cũng dẫn báo cáo của Ngân hàng Thế giới cho thấy túi nhựa, mảnh vỡ từ túi, hộp xốp đựng thực phẩm và ống hút là nhóm sản phẩm xuất hiện nhiều trong môi trường.

Như vậy, muốn giảm rác nhựa từ đồ ăn online, cần bắt đầu từ cả ba phía: người mua, người bán và nền tảng giao hàng. Người mua có thể chủ động chọn không lấy muỗng, ống hút, đũa nhựa nếu không cần; ưu tiên quán có bao bì thân thiện môi trường; gom rửa và phân loại bao bì có thể tái chế. Một thay đổi nhỏ như bỏ mặc định “kèm dụng cụ ăn uống” trên ứng dụng cũng có thể giúp giảm lượng rác dùng một lần.

Với quán ăn, việc chuyển sang bao bì giấy, hộp bã mía, hộp có thể phân hủy hoặc mô hình hộp tái sử dụng cần được tính toán kỹ để không đẩy toàn bộ chi phí sang người tiêu dùng. Nếu giá bao bì xanh quá cao, các quán nhỏ sẽ khó theo đuổi lâu dài. Vì vậy, chính sách hỗ trợ sản xuất bao bì thay thế, ưu đãi thuế, chuẩn hóa vật liệu và kết nối với hệ thống thu gom là điều cần thiết.

Với các nền tảng giao đồ ăn, trách nhiệm không chỉ dừng ở kết nối người bán và người mua. Các ứng dụng có thể thiết kế lựa chọn “không lấy đồ nhựa dùng một lần” ở vị trí dễ thấy, mặc định không kèm dao muỗng nhựa, xếp hạng xanh cho nhà hàng giảm bao bì, đồng thời phối hợp với đơn vị tái chế để thu hồi một số nhóm bao bì có giá trị. Khi công nghệ đã có thể tối ưu từng phút giao hàng, công nghệ cũng cần được dùng để giảm rác phát sinh từ mỗi đơn hàng.

Việt Nam đang thúc đẩy cách tiếp cận kinh tế tuần hoàn trong quản lý nhựa. Ông Hồ Kiên Trung, Phó cục trưởng Cục Môi trường, Trưởng Nhóm kỹ thuật Chính sách NPAP, nhấn mạnh nhóm kỹ thuật sẽ góp phần định hình lộ trình tuần hoàn nhựa của Việt Nam, củng cố nền tảng chính sách cho những thay đổi dài hạn, mang tính hệ thống.

Điều này rất quan trọng, bởi ô nhiễm nhựa không chỉ là vấn đề thu gom rác cuối ngày. Đó là câu chuyện của thiết kế sản phẩm, mô hình tiêu dùng, trách nhiệm của nhà sản xuất, chi phí môi trường và thói quen xã hội. Nếu chỉ thu gom nhiều hơn mà không giảm phát sinh từ đầu nguồn, các đô thị sẽ luôn chạy sau tốc độ tăng của rác.

Đồ ăn online chắc chắn vẫn là một phần của đời sống hiện đại. Một bữa ăn giao tận cửa có thể vẫn nhanh, vẫn ngon, vẫn an toàn, nhưng ít rác hơn. Điều đó đòi hỏi người tiêu dùng bớt dễ dãi với đồ nhựa dùng một lần, quán ăn thay đổi cách đóng gói, nền tảng công nghệ có trách nhiệm hơn và chính sách quản lý đi trước một bước. Nếu không, cái giá của sự tiện lợi hôm nay sẽ không chỉ nằm trong hóa đơn giao hàng, mà còn nằm ở những bãi rác quá tải, dòng kênh ô nhiễm và môi trường sống của các thế hệ sau.

Nguyễn Tuyết