Giấc mơ kỹ sư phần mềm vụn vỡ trước làn sóng trí tuệ nhân tạo

Vào giữa thập niên 1990, trong căn hộ một phòng ngủ chật hẹp tại thành phố Kolkata, miền đông Ấn Độ, tương lai làm kỹ sư phần mềm của cậu bé Rajdeep Palchowdhury luôn là chủ đề chính trong mọi bữa ăn tối. Cha mẹ cậu luôn đi đến kết luận bằng một khao khát cháy bỏng: cậu phải làm việc trong ngành lập trình. Hơn ba thập kỷ qua, tấm bằng kỹ sư công nghệ thông tin là chiếc vé vàng đổi đời của hàng triệu gia đình lao động nghèo. Nhưng giờ đây, khi các thuật toán thông minh đang càn quét và viết lại mọi quy luật, tấm vé ấy đang dần mất đi quyền năng, để lại một thế hệ chới với giữa ngã ba đường.

Hình tượng kỹ sư phần mềm sụp đổ và sự cáo chung của mô hình tính tiền theo giờ

Dù mang trong mình niềm đam mê thầm kín với ngành kinh tế học, Palchowdhury vẫn cất gọn ước mơ riêng để theo đuổi ngành máy tính theo đúng nguyện vọng của gia đình. Giờ đây, ở tuổi 44, sau khi dành phần lớn thời gian phát triển sự nghiệp tại Mỹ, Malaysia và Singapore, người đàn ông này thầm cảm ơn số phận vì đã chọn mục tiêu thực tế thay vì đam mê bay bổng. Trong ký ức của anh, mọi bậc phụ huynh đương thời đều đinh ninh rằng không có ngành học nào đáng giá ngoài máy tính và chẳng có con đường nào hứa hẹn hơn việc làm kỹ sư phần mềm.

Trong hơn 35 năm qua, các tập đoàn xuất khẩu phần mềm khổng lồ như Tata Consultancy Services (TCS) hay Infosys, đã vươn lên thành những vị cứu tinh thực sự cho hàng triệu gia đình Ấn Độ luôn phải chắt bóp từng đồng. Những công việc tại đây từng được dệt nên từ những giấc mơ tuyệt đẹp. Người lao động được bước vào những văn phòng kính sáng loáng, tận hưởng các phòng giải trí hiện đại, nhận mức lương hậu hĩnh và nắm trong tay cơ hội tu nghiệp ở nước ngoài. Số lượng việc làm dồi dào đến mức tầng lớp trung lưu Ấn Độ nuôi dưỡng một niềm tin mãnh liệt rằng một cuộc sống sung túc chỉ cách họ đúng một tấm bằng kỹ sư.

Thế nhưng, những giấc mơ màu hồng ấy đang dần lụi tàn dưới sức ép nghẹt thở của trí tuệ nhân tạo. Công nghệ này đã tự động hóa phần lớn các công đoạn viết mã và kiểm thử phần mềm. Sự thăng tiến vượt bậc của thuật toán đang đe dọa trực tiếp đến mô hình kinh doanh cốt lõi của họ: Tính tiền dựa trên số lượng nhân lực.

Khách hàng giờ đây bắt đầu chuyển hướng sang việc trả tiền dựa trên hiệu quả thực tế thay vì thời gian đầu vào. Ông Francisco D'Souza, cựu giám đốc điều hành của hãng phần mềm Cognizant, đã nhận định rằng một doanh nghiệp sẽ gặp rắc rối lớn trong việc mở rộng quy mô nếu họ vẫn ngoan cố tính phí theo giờ trong khi thời gian và công sức để hoàn thành dự án đã giảm đi một nửa nhờ sự can thiệp của máy móc.

Rơi vào vùng trũng và ván cược sinh tử của những gã khổng lồ

Những nhân vật quyền lực nhất tại các tập đoàn phần mềm Ấn Độ đã phải thừa nhận một sự thật nghiệt ngã: Máy học đang gặm nhấm miếng bánh kinh doanh của họ. Tháng trước, ông K. Krithivasan, giám đốc điều hành của TCS, đã nói với các nhà phân tích rằng ông dự báo một số nguồn doanh thu truyền thống sẽ từ từ sụt giảm. Tập đoàn này đã ghi nhận mức doanh thu 30 tỉ USD cho năm tài chính kết thúc vào tháng 3, đánh dấu mức giảm 2,4% dựa trên tỷ giá hối đoái không đổi.

Tại công ty đối thủ Infosys, doanh thu hàng năm tăng 3,1% lên 20,1 tỉ USD, chậm hơn mức tăng trưởng 4,2% của năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2025. Giám đốc điều hành Salil Parekh tiết lộ sự sụt giảm diễn ra rõ rệt nhất ở những lĩnh vực mà các mô hình nền tảng máy học đang hoạt động quá hiệu quả.

Tương tự, ông C. Vijayakumar từ HCL Technologies cảnh báo khoảng 40% khối lượng công việc của ngành đang đứng trước rủi ro bị phá vỡ và có thể co cụm lại với tỷ lệ tăng trưởng kép hàng năm giảm từ 3% đến 5% trong vài năm tới. Phần chi tiêu bị ảnh hưởng nặng nề nhất nằm ở các dịch vụ truyền thống như hỗ trợ phát triển ứng dụng, vận hành cơ sở hạ tầng cũ và chăm sóc khách hàng.

Nhiều chuyên gia phân tích ví von các doanh nghiệp xuất khẩu phần mềm đang rơi vào một vùng trũng hụt hơi tạm thời. Ông Jimit Arora, giám đốc điều hành tại công ty nghiên cứu Everest Group, cho rằng những lo ngại hiện tại đang bị thổi phồng quá mức. Mỗi chu kỳ công nghệ mới luôn đi kèm với những kỳ vọng thái quá, nhưng việc tạo ra giá trị cốt lõi nằm ở quá trình tái cấu trúc và định hướng lại các quy trình kinh doanh.

Tuy nhiên, có một thực tế phũ phàng đang phơi bày: các hãng phần mềm sẽ không bao giờ còn là những cỗ máy tạo việc làm hào phóng như trước kia. Những dấu hiệu đình trệ đầu tiên đã hiện rõ khi TCS cắt giảm 3,9% nhân sự trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3, trong khi lực lượng lao động tại Infosys chỉ nhích lên 1,6%, thấp hơn hẳn mức 2% của năm trước đó.

Cấu trúc kim cương và cái giá phải trả của lực lượng lao động

Theo báo cáo từ công ty nghiên cứu Bernstein, dù tổng số nhân lực công nghệ của Ấn Độ đã tăng lên 5,8 triệu đến tháng 3 năm 2025, lượng nhân sự tại 20 công ty phần mềm hàng đầu vẫn giậm chân tại chỗ ở mức 1,9 triệu người. Ông Phil Fersht, giám đốc điều hành của HFS Research, nhận định hệ thống tự động đang tháo dỡ hoàn toàn mô hình nhân sự hình kim tự tháp vốn được xây dựng dựa trên một đội quân khổng lồ các nhân viên cấp thấp.

Ngành công nghiệp giờ đây khao khát một mô hình hình kim cương, nơi số lượng nhân sự mới vào nghề giảm mạnh, nhường chỗ cho tầng lớp quản lý cấp trung được đào tạo bài bản về máy học. Tầng đáy của lực lượng lao động không hề thu hẹp từ từ mà đang thực sự sụp đổ nhanh chóng. Các nhà quản lý dự án, những người vốn tồn tại chỉ để điều phối các nhóm nhân sự trẻ, giờ đây không còn nhiều việc để làm khi lớp nhân sự bên dưới họ mỏng dần đi.

Sự lột xác khắc nghiệt này là một điềm báo ảm đạm cho gần 6 triệu lao động công nghệ tại Ấn Độ và hàng triệu sinh viên đang ngày đêm mài giũa tại các trường kỹ thuật. Theo dữ liệu từ chính phủ, có tới 8,36 triệu sinh viên đã ghi danh vào các trường công nghệ trong 5 năm qua. Ông Saurabh Mukherjea, nhà đồng sáng lập Marcellus Investment Managers, xót xa chia sẻ rằng khi các công ty khóa chặt van tuyển dụng, cơ hội cho sinh viên mới ra trường cũng cạn kiệt theo.

Một báo cáo của Đại học Azim Premji công bố vào tháng 3 chỉ ra rằng 11 triệu sinh viên tốt nghiệp trong độ tuổi từ 20 đến 29 phải chịu cảnh thất nghiệp vào năm 2023. Tỷ lệ thanh niên thất nghiệp có bằng cấp đã tăng vọt từ 44% lên 67%. Tình trạng mất việc làm lan rộng có thể bóp nghẹt đà tăng trưởng kinh tế vốn phụ thuộc rất lớn vào tiêu dùng cá nhân.

Mức lương trung bình hằng năm tại 20 công ty công nghệ hàng đầu dao động quanh mức 2 triệu rupee, tương đương khoảng 21 nghìn USD, vượt trội hoàn toàn so với mức GDP bình quân đầu người chỉ khoảng 2.500 USD. Ông Mukherjea đánh giá các nỗ lực giải cứu của chính phủ thông qua việc cắt giảm thuế thu nhập và hạ lãi suất sẽ sớm bốc hơi khi người dân phải đối mặt với các đợt tăng giá nhiên liệu dự kiến diễn ra vào cuối tháng.

Giữa vòng xoáy hỗn loạn đó, Palchowdhury đã quyết định hoãn lại dự định mua một căn nhà lớn để bảo toàn nguồn tài chính. Quan trọng hơn, anh kiên quyết không ép buộc cậu con trai 12 tuổi của mình phải theo đuổi con đường lập trình phần mềm. Anh thừa nhận công nghệ và tài chính vẫn là những ngành mang lại thu nhập cao nhất, nhưng trong một thế giới bị thuật toán thống trị, không ai dám chắc những công việc hiện tại sẽ còn tồn tại dưới hình hài nào trong tương lai. Anh tự nhủ, tại sao lại phải đặt lên vai một đứa trẻ gánh nặng của một chặng đường vô định?

Bùi Tú