Giữ điều kiện kinh doanh ô tô: Bảo vệ sản xuất nội địa
Nam Phong•09/05/2026 14:00
Sự tồn tại của điều kiện kinh doanh ô tô đang trở thành tâm điểm tranh luận giữa mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính và yêu cầu bảo vệ nền sản xuất quốc gia.
Việc giữ vững điều kiện kinh doanh ô tô được PGS.TS Phạm Xuân Mai, Nguyên Trưởng khoa Kỹ thuật Giao thông, Trường Đại học Bách khoa - ĐHQG TP.HCM, đánh giá là vấn đề then chốt cho sự phát triển bền vững của đất nước. Theo ông, ô tô không chỉ là mặt hàng thương mại đơn thuần mà là ngành công nghiệp nền tảng, dẫn dắt các ngành chế biến, chế tạo, công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ kỹ thuật.
Nếu loại bỏ các điều kiện này, Việt Nam đứng trước rủi ro trở thành thị trường tiêu thụ xe nhập khẩu, hoàn toàn phụ thuộc vào công nghệ bên ngoài và đánh mất cơ hội làm chủ chuỗi giá trị.
Nguy cơ phi công nghiệp hóa và hệ lụy cho người tiêu dùng
Theo PGS.TS Phạm Xuân Mai, một hệ lụy nghiêm trọng nếu bãi bỏ các điều kiện kinh doanh ô tô là hiện tượng "phi công nghiệp hóa". Khi việc nhập khẩu xe nguyên chiếc trở nên quá dễ dàng và thiếu rào cản, các tập đoàn lớn có thể cân nhắc đóng cửa hoặc thu hẹp nhà máy tại Việt Nam để chuyển sang nhập khẩu từ các trung tâm sản xuất lớn trong khu vực.
Điều này không chỉ làm sụt giảm sản lượng nội địa mà còn khiến Việt Nam mất đi cơ hội chuyển giao công nghệ, đào tạo kỹ sư và phát triển mạng lưới nhà cung ứng trong nước.
PGS.TS Phạm Xuân Mai cảnh báo rằng nếu loại bỏ sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu ô tô khỏi danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện, Việt Nam đối mặt với nguy cơ "phi công nghiệp hóa".
Đặc biệt, người tiêu dùng sẽ là đối tượng chịu thiệt hại đầu tiên. Ô tô có vòng đời sử dụng kéo dài từ 10 đến 15 năm, đòi hỏi sự cam kết hậu mãi cực kỳ khắt khe. Ông phân tích, nếu không có điều kiện kinh doanh ô tô chặt chẽ, thị trường sẽ tràn ngập các đơn vị kinh doanh thời vụ. Những doanh nghiệp này chỉ tập trung bán xe để thu lợi nhuận ngắn hạn mà không đầu tư vào kho phụ tùng, hệ thống trạm bảo hành hay dịch vụ kỹ thuật chuyên nghiệp. Khi đó, người mua xe sẽ bị "bỏ rơi" khi sản phẩm gặp sự cố, tạo ra những rủi ro lớn về tài sản và an toàn giao thông.
Ngoài ra, việc nhập khẩu ồ ạt các dòng xe giá rẻ, công nghệ cũ sẽ tạo áp lực khủng khiếp lên hạ tầng và môi trường. Đặc biệt trong kỷ nguyên xe điện, nếu các dòng xe giá rẻ tràn vào mà không đi kèm hạ tầng sạc tiêu chuẩn, cam kết an toàn pin và trách nhiệm tái chế, Nhà nước sẽ phải gánh chịu hậu quả nặng nề về môi trường và quản lý chất thải sau này.
Cơ hội vàng và mục tiêu giữ vững giá trị gia tăng
PGS.TS Phạm Xuân Mai chỉ ra rằng ngành ô tô Việt Nam đang ở giai đoạn có cơ hội phát triển rất lớn. Sau 30 năm, Việt Nam hiện đứng khoảng vị trí 32 – 34 thế giới về sản lượng, đóng góp trực tiếp khoảng 3% GDP và nếu tính cả hệ sinh thái sản xuất, mức đóng góp có thể đạt tới 5–7% GDP vào năm 2030.
Dư địa thị trường còn rất rộng mở khi tỷ lệ sở hữu ô tô tại Việt Nam hiện mới đạt khoảng 63 xe/1.000 dân. Giai đoạn 2025–2030 được dự báo là thời kỳ "bùng nổ ô tô hóa" khi thu nhập bình quân đầu người tăng cao. Ông cho rằng, nếu phát triển đúng hướng và giữ vững các điều kiện sản xuất, tỷ lệ nội địa hóa có thể đạt 55–60%, giúp Việt Nam không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn hướng tới xuất khẩu linh kiện với giá trị hàng tỉ USD.
Nếu bỏ điều kiện kinh doanh một cách đơn giản, các giá trị gia tăng này sẽ bị chuyển ra nước ngoài thay vì được giữ lại để phát triển kinh tế vĩ mô và tạo việc làm bền vững trong nước.
Ô tô là ngành chiến lược, không thể nhìn nhận như một lĩnh vực thương mại thông thường nếu Việt Nam vẫn muốn sở hữu một nền công nghiệp tự chủ và mạnh mẽ.
PGS.TS Phạm Xuân Mai
Nhìn ra thế giới, ông dẫn chứng rằng không một quốc gia có ngành ô tô mạnh nào lại buông lỏng quản lý từ sớm. Hàn Quốc từng hạn chế xe nhập khẩu để tạo dư địa cho Hyundai và Kia lớn mạnh. Thái Lan hay Trung Quốc cũng duy trì những yêu cầu khắt khe về tỷ lệ nội địa hóa và chuyển giao công nghệ. Nếu Việt Nam mở cửa quá sớm mà không kèm theo các điều kiện kỹ thuật, giá trị gia tăng của ngành ô tô hiện đóng góp vào GDP sẽ chảy hết ra nước ngoài thông qua việc nhập khẩu xe nguyên chiếc.
Khi sản xuất trong nước đình trệ, áp lực lên cán cân thanh toán và kinh tế vĩ mô sẽ gia tăng. Việt Nam sẽ tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào linh kiện và công nghệ ngoại nhập, khiến chi phí logistics và giá thành xe khó cạnh tranh. PGS.TS Phạm Xuân Mai chỉ rõ, ngành ô tô liên quan đến khoảng 1 triệu lao động có năng suất cao gấp 3-5 lần các ngành khác. Mất đi ngành này đồng nghĩa với việc mất đi động lực tăng trưởng quan trọng nhất trong giai đoạn bùng nổ "ô tô hóa" khi GDP bình quân đầu người vượt ngưỡng 5.000 USD.
Nâng cấp quy định về điều kiện kinh doanh ô tô
Thay vì xóa bỏ, ông đề xuất Nhà nước nên nâng cấp hệ thống điều kiện kinh doanh với ngành ô tô theo hướng số hóa và minh bạch hơn.
Toàn bộ quy trình đăng ký, kiểm định cần được thực hiện trên môi trường số để giảm bớt cơ chế "xin – cho" và tiết giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Các điều kiện này cần được tiêu chuẩn hóa bằng những bộ tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng về an toàn, hệ thống trạm dịch vụ và trách nhiệm bảo vệ môi trường.
PGS.TS Phạm Xuân Mai cũng ủng hộ việc chuyển dịch lộ trình quản lý từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm có kiểm soát". Theo đó, doanh nghiệp có thể được phép hoạt động trên cơ sở đăng ký cam kết đáp ứng tiêu chuẩn, nhưng các cơ quan quản lý phải tăng cường kiểm tra, giám sát chặt chẽ và xử lý nghiêm mọi vi phạm. Cách làm này vừa tạo môi trường thông thoáng cho những nhà đầu tư nghiêm túc, vừa loại bỏ được các đơn vị kinh doanh thời vụ, bảo vệ uy tín của ngành công nghiệp ô tô nội địa.
PGS.TS Phạm Xuân Mai khẳng định ô tô là ngành công nghiệp chiến lược quốc gia. Trong bối cảnh ngành ô tô Việt Nam đang đứng trước cơ hội bứt phá với sản lượng dự kiến đạt hơn 1 triệu xe vào năm 2030, việc duy trì và cải cách các quy định kinh doanh không phải là tạo ra rào cản, mà là xây dựng một "hàng rào kỹ thuật" văn minh để phát triển sản xuất gắn liền với năng lực nội sinh. Chỉ khi giữ vững các điều kiện này, Việt Nam mới có thể bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ và tận dụng tối đa giai đoạn ô tô hóa để bứt phá về kinh tế.
Các điều kiện cần tập trung vào năng lực thực tế như trạm dịch vụ, trách nhiệm môi trường và đặc biệt là trách nhiệm thu hồi, tái chế pin đối với xe điện. Theo ông, nếu các dòng xe điện giá rẻ tràn vào mà không đi kèm hạ tầng sạc tiêu chuẩn và cam kết an toàn pin, Nhà nước và xã hội sẽ phải gánh chịu những hậu quả khôn lường về môi trường và xử lý rác thải công nghệ trong tương lai gần.
