Cadimi là gì, khiến sầu riêng miền Tây rớt giá thảm?

Cadimi là gì và vì sao nguy hiểm?

Cadimi (Cd) là kim loại nặng tồn tại tự nhiên trong đất, đá và khoáng chất. Tuy nhiên, khi hàm lượng Cadimi vượt ngưỡng cho phép trong môi trường đất hoặc cây trồng, đây sẽ trở thành chất độc nguy hiểm đối với sức khỏe con người và hệ sinh thái.

Theo các nghiên cứu nông nghiệp, Cadimi có thể tích tụ trong cơ thể thông qua thực phẩm. Nếu hấp thụ trong thời gian dài, kim loại này có khả năng gây tổn thương gan, thận, hệ thần kinh, làm suy giảm chức năng xương và tăng nguy cơ ung thư.

Trong sản xuất nông nghiệp, Cadimi thường xuất hiện thông qua phân bón vô cơ, đặc biệt là phân lân có nguồn gốc từ quặng phosphate tự nhiên. Ngoài ra, nguồn nước ô nhiễm, bùn thải công nghiệp, thuốc bảo vệ thực vật và hoạt động canh tác kéo dài cũng khiến Cadimi tích tụ dần trong đất nông nghiệp.

Đáng lo ngại là cây sầu riêng có thời gian sinh trưởng dài, bộ rễ phát triển mạnh và khả năng hấp thu khoáng chất lớn. Khi đất bị ô nhiễm Cadimi, cây có thể hấp thu kim loại nặng này vào trái, từ đó gây nguy cơ vượt ngưỡng an toàn trong xuất khẩu.

Vì sao đồng ruộng và vườn sầu riêng ĐBSCL nhiễm Cadimi?

Những năm gần đây, diện tích sầu riêng tại ĐBSCL tăng rất nhanh. Nhiều địa phương như Đồng Tháp, Tiền Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long hay Hậu Giang liên tục mở rộng vùng trồng nhằm đáp ứng nhu cầu xuất khẩu. Tuy nhiên, cùng với sự tăng trưởng “nóng” là áp lực sử dụng phân bón hóa học.

Nhiều chuyên gia nhận định, việc lạm dụng phân bón vô cơ, nhất là phân DAP và phân lân nhập khẩu không được kiểm soát chặt chẽ về nguồn nguyên liệu, là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tồn dư Cadimi trong đất canh tác.

Đại diện Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho rằng không phải mọi loại phân lân đều chứa hàm lượng Cadimi cao, nhưng nếu sử dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc chạy theo giá rẻ, nguy cơ nhiễm kim loại nặng là rất lớn.

Theo Hiệp hội Phân bón Việt Nam, hiện nhiều doanh nghiệp đã chuyển hướng sử dụng nguyên liệu sạch, kiểm soát hàm lượng Cadimi ngay từ đầu vào. Tuy nhiên, thị trường vẫn tồn tại tình trạng phân bón trôi nổi, không bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật. Việc nông dân sử dụng trong thời gian dài khiến Cadimi tích tụ trong đất và rất khó xử lý triệt để.

Không chỉ phân bón, nguồn nước tưới tại nhiều khu vực ĐBSCL cũng tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm. Một số vùng sản xuất chịu tác động của nước thải sinh hoạt, hoạt động công nghiệp hoặc bùn lắng chứa kim loại nặng. Trong điều kiện đất phù sa thấp trũng, quá trình tích tụ Cadimi diễn ra âm thầm qua nhiều vụ sản xuất.

PGS.TS. Lê Văn Vàng - Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ nhận định: “Cadimi không xuất hiện đột ngột mà là hệ quả của quá trình canh tác kéo dài, sử dụng phân hóa học mất cân đối và thiếu kiểm soát chất lượng đầu vào.”

Theo PGS.TS. Lê Văn Vàng, trong nhiều năm qua, nông dân có xu hướng tăng lượng phân bón để kích thích năng suất và chất lượng trái. Điều này vô tình làm gia tăng nguy cơ tồn dư kim loại nặng trong đất. Khi đất đã bị ô nhiễm, việc phục hồi cần thời gian dài và chi phí lớn.

Ông cũng cho rằng biến đổi khí hậu, hạn mặn và thay đổi thủy văn tại ĐBSCL đang làm cấu trúc đất thay đổi, khiến quá trình hấp thu kim loại nặng của cây trồng trở nên phức tạp hơn.

Xuất khẩu sầu riêng đối mặt áp lực kiểm soát mới

Hiện Trung Quốc đang siết chặt kiểm tra dư lượng Cadimi trên nhiều lô hàng sầu riêng nhập khẩu. Điều này tạo áp lực lớn đối với các địa phương có diện tích trồng sầu riêng lớn ở ĐBSCL.

Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở Nông nghiệp & Môi trường (NN & MT) tỉnh Đồng Tháp cho biết Đồng Tháp đang tăng cường rà soát toàn bộ vùng trồng, cơ sở đóng gói và quy trình sản xuất nhằm kiểm soát nguy cơ ô nhiễm Cadimi.

Theo ông Lê Hà Luân, vấn đề hiện nay không chỉ là xử lý một vài lô hàng bị cảnh báo mà phải nhìn ở góc độ tái cấu trúc toàn bộ quy trình sản xuất sầu riêng theo hướng an toàn và bền vững hơn.

Giám đốc Sở NN & MT tỉnh Đồng Tháp cho biết địa phương đang phối hợp với các viện, trường đại học và doanh nghiệp để lấy mẫu đất, nước, phân bón tại các vùng chuyên canh. Mục tiêu là xác định chính xác nguồn gây ô nhiễm để có giải pháp khoa học phù hợp.

Vấn đề hiện nay là cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc chặt chẽ, từ vật tư đầu vào đến quy trình chăm sóc và thu hoạch. Nếu không kiểm soát từ gốc, ngành sầu riêng sẽ rất khó đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe.

Giải pháp khoa học nào hạn chế ô nhiễm Cadimi?

Theo các chuyên gia nông nghiệp, giải pháp căn cơ nhất là giảm dần sự phụ thuộc vào phân bón hóa học có nguy cơ chứa kim loại nặng, đồng thời phục hồi hệ sinh thái đất canh tác.

PGS.TS. Lê Văn Vàng cho rằng cần ưu tiên phát triển mô hình canh tác hữu cơ, sử dụng phân hữu cơ vi sinh, chế phẩm sinh học và tăng độ mùn cho đất. Đây là giải pháp giúp hạn chế khả năng hấp thu Cadimi của cây trồng.

Một hướng nghiên cứu khác là sử dụng vật liệu hấp phụ kim loại nặng trong đất như than sinh học (biochar), zeolite hoặc các hợp chất hữu cơ có khả năng cố định Cadimi, qua đó giảm tính di động của kim loại này trong môi trường đất.

Ngoài ra, việc kiểm soát độ pH của đất cũng rất quan trọng. Khi đất quá chua, khả năng hòa tan và hấp thu Cadimi của cây sẽ tăng lên. Do đó, nông dân cần thường xuyên kiểm tra pH và bón vôi cải tạo đất theo khuyến cáo kỹ thuật.

Các nhà khoa học cũng đề xuất xây dựng hệ thống quan trắc đất nông nghiệp định kỳ tại các vùng chuyên canh sầu riêng. Thay vì chỉ kiểm tra trái trước khi xuất khẩu, cần giám sát từ đất, nước và vật tư nông nghiệp để phát hiện sớm nguy cơ ô nhiễm.

Đại diện Hiệp hội Phân bón Việt Nam kiến nghị Nhà nước cần siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật đối với phân bón nhập khẩu, đặc biệt là quy định về hàm lượng Cadimi tối đa cho phép. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra thị trường nhằm ngăn chặn phân bón kém chất lượng lưu thông.

Theo các chuyên gia, cuộc chiến với Cadimi không thể giải quyết trong thời gian ngắn. Đây là bài toán tổng hợp giữa khoa học đất, quản lý vật tư nông nghiệp, môi trường và thay đổi tư duy sản xuất.

Trong bối cảnh ngành sầu riêng đang trở thành “mũi nhọn” xuất khẩu của ĐBSCL, kiểm soát Cadimi không còn là câu chuyện kỹ thuật đơn lẻ mà đã trở thành yêu cầu cấp bách đối với uy tín nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Văn Kim Khanh