VAR và tính minh bạch cho bóng đá Việt Nam

Gần đây, khi Premier League công khai toàn bộ hội thoại trọng tài, thừa nhận sai sót và chấp nhận đối diện với phản ứng từ dư luận, họ đang cho thấy điều quan trọng hơn cả công nghệ: Xây dựng niềm tin bằng sự minh bạch. Đó cũng là điều bóng đá Việt Nam cần nhiều hơn bên cạnh những màn hình VAR trên sân cỏ.

VAR không còn là “phòng tối”

Trong nhiều năm, VAR từng bị xem như một “phòng tối” của bóng đá hiện đại. Khán giả trên sân không biết điều gì đang diễn ra. Người xem truyền hình cũng chỉ thấy dòng chữ “checking possible penalty” hay “checking offside”, rồi chờ đợi trong bực bội. Nhưng những gì diễn ra gần đây ở Premier League cho thấy bóng đá Anh đang thay đổi cách tiếp cận.

Ở trận Arsenal gặp West Ham, Trưởng ban Trọng tài Anh Howard Webb công bố toàn bộ đoạn hội thoại giữa tổ VAR và trọng tài chính Chris Kavanagh trong tình huống hủy bàn gỡ hòa của West Ham.

Người xem không chỉ biết quyết định cuối cùng, mà còn được nghe: VAR nghi ngờ điều gì, họ xem những góc máy nào, trao đổi như thế nào và vì sao đi đến kết luận cuối cùng.

Điều đáng chú ý nhất nằm ở cách tổ VAR làm việc. Trọng tài VAR không áp đặt trọng tài chính, mà liên tục dùng những cụm như: “theo tôi”, “để trọng tài tự xem xét”. Nghĩa là VAR không thay thế trọng tài. VAR chỉ hỗ trợ trọng tài.

Đó là điểm rất quan trọng mà nhiều người thường quên khi chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng.

VAR không xóa bỏ được tranh cãi nhưng nó có thể làm minh bạch hơn. Điều thú vị là ngay cả sau khi audio được công bố, tranh cãi vẫn không chấm dứt.

Có người đồng ý với quyết định hủy bàn thắng vì thủ môn Raya của Arsenal bị cản trở khả năng dùng tay bắt bóng. Có người cho rằng mức tác động chưa đủ lớn. Trong khi đó thủ môn danh tiếng người Đan Mạch Peter Schmeichel từng là danh thủ Manchester United còn tin Arsenal được hưởng lợi từ cách diễn giải luật. Nhưng chính điều này lại cho thấy bản chất thật của VAR: Nó không loại bỏ yếu tố con người.

Bóng đá vẫn là môn thể thao có quá nhiều “vùng xám”: Thế nào là tác động đủ mạnh? Khi nào là lỗi chạm tay? VAR chỉ giúp các quyết định ấy được soi kỹ hơn, chứ không biến bóng đá thành môn thể thao tuyệt đối chính xác.

Thực tế, điều nguy hiểm nhất với bóng đá không phải sai sót. Điều nguy hiểm nhất là sự im lặng.

Dám nhận sai để có niềm tin

Nếu vụ Arsenal - West Ham cho thấy mặt tích cực của sự minh bạch, thì vụ Nottingham Forest lại phơi bày vấn đề lớn nhất của VAR hiện nay: Sự thiếu nhất quán.

Ở trận Man Utd gặp Nottingham Forest, Bryan Mbeumo để bóng chạm tay trước khi Man Utd ghi bàn. VAR phát hiện tình huống, yêu cầu trọng tài Michael Salisbury ra màn hình xem lại. Nhưng sau nhiều phút kiểm tra, trọng tài vẫn công nhận bàn thắng.

Điều gây chú ý không nằm ở tranh cãi trên sân, mà ở cách Ban điều hành trọng tài chuyên nghiệp Anh (PGMOL) phản ánh sau trận đấu. Giám đốc PGMOL Howard Webb trực tiếp liên hệ Nottingham Forest để thừa nhận sai sót và gửi lời xin lỗi.

Đây là chi tiết rất quan trọng. Trong quá khứ, các tổ chức trọng tài gần như không bao giờ nhận lỗi công khai. Họ thường chọn cách im lặng để bảo vệ uy tín. Nhưng giờ đây, Premier League lại công khai audio VAR, giải thích quy trình, và sẵn sàng thừa nhận sai sót.

Và điều này cho thấy, càng minh bạch, người ta càng thấy trọng tài mắc lỗi nhiều hơn. Tuy nhiên, về lâu dài, điều đó lại có thể giúp tăng niềm tin vào hệ thống. Trong thể thao hiện đại, niềm tin không đến từ việc không có sai lầm, mà đến từ việc: Sai ở đâu và có dám chịu trách nhiệm hay không.

Mỗi giải đấu một cách minh bạch khác nhau

Không phải giải đấu nào ở châu Âu cũng cởi mở như Premier League. Ở Bundesliga, Đức được đánh giá cao về tính tổ chức và sự ổn định trong điều hành. Một số sân còn cho trọng tài thông báo ngắn gọn quyết định VAR qua loa sân vận động, giống mô hình giải bóng bầu dục nhà nghề Mỹ lớn nhất thế giới (NFL) hay rugby.

Cách làm này giúp khán giả trên sân hiểu chuyện gì đang xảy ra thay vì chờ đợi trong mơ hồ. Trong khi đó, La Liga đôi lúc cũng công bố audio VAR ở các tình huống gây tranh cãi lớn. Tuy nhiên, điều này thường mang tính vụ việc hơn là quy trình thường xuyên.

Môi trường bóng đá Tây Ban Nha đầy áp lực quanh các CLB lớn như Real Madrid hay FC Barcelona, nên giới trọng tài khá thận trọng với việc công khai sâu.

Serie A lại có truyền thống phân tích trọng tài rất mạnh trên truyền hình. Audio VAR đôi khi được phát lại trong các chương trình chuyên môn, nhưng thiên về tranh luận hậu kỳ hơn là minh bạch theo hệ thống. Còn Ligue 1 vẫn kín tiếng hơn khá nhiều. Nói cách khác, Premier League có thể chưa phải giải ít sai sót nhất.

Nhưng có lẽ là giải đấu minh bạch nhất với VAR hiện nay.

Điều bóng đá Việt Nam còn thiếu sau VAR

Ở Việt Nam, VAR từng tạo ra rất nhiều kỳ vọng khi xuất hiện tại V-League. Dù thời gian kiểm tra kéo dài hay đôi lúc gây ức chế, VAR rõ ràng vẫn tốt hơn việc để các sai sót quyết định cả mùa giải.

Một bàn thắng việt vị, một quả phạt đền sai hay một chiếc thẻ đỏ oan có thể làm thay đổi:Kết quả trận đấu, thứ hạng, tiền thưởng, thậm chí số phận của HLV và cầu thủ. VAR giúp giảm những sai sót như vậy.

Nhưng điều bóng đá Việt Nam còn thiếu không chỉ là công nghệ. Đó là cơ chế giải thích và phản hồi. Sau nhiều trận đấu gây tranh cãi, điều người hâm mộ thường nhận được chỉ là: Không có giải thích, không có audio, không có đánh giá công khai, cũng hiếm khi có thừa nhận sai sót.Chính những điều này tạo ra sự nghi ngờ đối với người hâm mộ.

Bóng đá hiện đại không thể chỉ yêu cầu khán giả “tin vào trọng tài”. Niềm tin phải được xây dựng bằng sự minh bạch.

Có lẽ bóng đá Việt Nam chưa thể ngay lập tức công khai toàn bộ hội thoại VAR như Premier League. Nhưng hoàn toàn có thể bắt đầu bằng những điều đơn giản hơn: Giải thích các tình huống gây tranh cãi sau trận, công bố đánh giá chuyên môn, tổ chức họp kỹ thuật với HLV và CLB, hoặc phát lại audio VAR ở một số tình huống điển hình.

Khi người hâm mộ hiểu trọng tài nghĩ gì và quyết định dựa trên cơ sở nào, tranh cãi có thể vẫn còn. Nhưng cảm giác mập mờ sẽ giảm đi rất nhiều.

Đặng Hoàng