Các startup Việt Nam và ASEAN tìm lối đi khi chuỗi cung ứng bị bóp nghẹt

Theo Nikkei Asia, đối mặt với khó khăn do chuỗi cung ứng bị bóp nghẹt, các công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp tại khu vực Đông Nam Á (trong đó có Việt Nam) đang tích cực tìm kiếm và ứng dụng các nguồn nguyên liệu có sẵn tại địa phương. Những nỗ lực này nhằm mục tiêu giảm lượng phân bón tiêu thụ. Đồng thời, tạo ra các vật liệu mới thay thế cho nhựa truyền thống. Đây là một hướng tiếp cận mang tính thực tiễn cao, giúp nền nông nghiệp khu vực thích ứng với tình hình khó khăn hiện tại và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững lâu dài.

Áp lực từ đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu

Nông nghiệp từ lâu đã đóng một vai trò nền tảng và chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế của nhiều quốc gia tại Đông Nam Á, cũng như Nam Á. Theo số liệu từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), tính đến năm 2023, lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản đóng góp tới 12,5% vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Indonesia và chiếm 16,2% GDP của Ấn Độ. Con số này lớn hơn rất nhiều nếu đem so sánh với mức đóng góp chỉ 0,9% của ngành nông nghiệp vào GDP của Nhật Bản. Sự phụ thuộc mạnh mẽ vào nông nghiệp khiến các nền kinh tế châu Á trở nên nhạy cảm hơn trước những biến động của thị trường nguyên liệu đầu vào quốc tế.

Tình trạng eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa trên thực tế, đã gây ra những cản trở nghiêm trọng cho quá trình thu mua phân bón và các loại nguyên liệu thô quan trọng. Những chất thiết yếu cho quá trình canh tác như urê, amoniac hay axit photphoric vốn chủ yếu được cung cấp bởi khu vực Trung Đông, nay trở nên khan hiếm và đắt đỏ hơn. Thực trạng thiếu hụt nguồn cung này làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về nguy cơ suy giảm sản lượng nông nghiệp, đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực của hàng trăm triệu người dân trong khu vực.

Sự phụ thuộc vào khu vực Trung Đông không dừng lại ở các mặt hàng phân bón. Các quốc gia Đông Nam Á và Nam Á còn phụ thuộc rất lớn vào nguồn dầu mỏ nhập khẩu từ khu vực này. Dầu mỏ vốn là nguyên liệu thô then chốt để sản xuất các loại nhựa công nghiệp và nhựa tiêu dùng. Khi nguồn cung dầu mỏ bị tắc nghẽn, các ngành công nghiệp phụ trợ cho nông nghiệp, từ khâu đóng gói, bảo quản đến vận chuyển, đều chịu tác động tiêu cực. Trước thực tế đó, việc tìm ra các vật liệu thay thế ngay tại thị trường nội địa trở thành một yêu cầu cấp bách.

Công nghệ đột phá từ phế phẩm nông nghiệp và lượng tử

Để giải quyết bài toán thiếu hụt vật tư, nhiều công ty khởi nghiệp đã nghiên cứu và đưa ra những giải pháp công nghệ ấn tượng. Tại Việt Nam, một cái tên nổi bật là AirX Carbon. Công ty này chuyên sản xuất các pallet logistics công nghiệp từ những nguyên liệu vô cùng quen thuộc với người Việt như bã cà phê và gáo dừa.

Kể từ năm 2025, AirX Carbon đã cung cấp các pallet này cho tập đoàn Coca-Cola trên toàn cầu để sử dụng trong quá trình vận chuyển, lưu trữ và xử lý hàng hóa. Việc tận dụng nguồn phế phẩm có sẵn không những giúp giải quyết bài toán môi trường mà còn mang lại lợi ích kinh tế lớn, khi các sản phẩm của công ty rẻ hơn từ 20% đến 50% so với pallet nhựa thông thường.

Tại Malaysia, công ty khởi nghiệp Qarbotech đang thu hút sự chú ý lớn với sản phẩm QarboGrow, một hợp chất ứng dụng công nghệ nano nhằm tăng cường khả năng sinh trưởng của thực vật. Hợp chất này được phát triển bởi Đại học Putra Malaysia, một cơ sở giáo dục nổi tiếng với thế mạnh về công nghệ nông nghiệp.

Giám đốc điều hành kiêm người đồng sáng lập Qarbotech, ông Chor Chee Hoe, nhận định rằng cây trồng thường chỉ sử dụng một tỷ lệ phần trăm rất nhỏ năng lượng từ ánh sáng mặt trời để phát triển. Bằng cách xịt hợp chất QarboGrow lên lá cây khoảng một lần mỗi tuần, khả năng hấp thụ ánh sáng của cây trồng được cải thiện đáng kể, từ đó thúc đẩy hiệu suất quang hợp lên mức tối đa.

Chất kích thích tăng trưởng này chứa các chấm lượng tử carbon, vốn là những hạt có đường kính cực nhỏ, chưa tới 10 nanomet. Công nghệ chấm lượng tử từng là chủ đề giành giải Nobel Hóa học vào năm 2023 nhờ những đặc tính độc đáo trong việc giam giữ electron và điều biến phát xạ ánh sáng. Chúng thường được ứng dụng trong các lĩnh vực như màn hình tivi nhờ cấu trúc vi bán dẫn có khả năng dẫn điện.

Tuy nhiên, các chấm lượng tử truyền thống thường được làm từ vật liệu vô cơ như cadmium, vốn có độc tính cao. Điểm khác biệt của Qarbotech nằm ở chỗ họ sử dụng các chấm lượng tử carbon làm từ vật liệu sinh học, hoàn toàn không gây độc hại. Các thử nghiệm thực tế của Qarbotech cho thấy năng suất lúa đã tăng 40%, ớt tăng 30% và ngô tăng 15%. Cây trồng cũng sẵn sàng cho quá trình thu hoạch sớm hơn khoảng 20% so với thông thường.

Giải pháp này giúp nông dân giảm sử dụng thuốc trừ sâu và phân bón hóa học. Qarbotech hiện đã mở rộng hoạt động sang Philippines và Ấn Độ, đồng thời bắt đầu thử nghiệm tại Nhật Bản trên các cánh đồng lúa và mặt cỏ tại một sân golf. Nỗ lực này đã giúp họ giành giải thưởng cao nhất tại sự kiện khởi nghiệp SusHi Tech Tokyo 2026 diễn ra vào cuối tháng 4 vừa qua.

Nhiều startup khác lại chọn cách tận dụng trực tiếp nguồn phế phẩm nông nghiệp khổng lồ. Tại Thái Lan, công ty Evergen Technologies đang sản xuất nhựa sinh học và da tổng hợp từ lá dứa, một loại nguyên liệu cực kỳ dồi dào tại địa phương. Công nghệ do các nhà nghiên cứu tại Đại học Mahidol phát triển này sử dụng các sợi chiết xuất từ lá dứa. Nhựa sinh học sau đó được ứng dụng để làm các sản phẩm như phụ tùng ô tô.

Trong khi đó, phần da tổng hợp được tạo ra bằng cách pha trộn với cao su tự nhiên và đang được phát triển thông qua việc hợp tác với các thương hiệu địa phương để sản xuất giày dép, túi xách. Người sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Sorn Duangsuwan cho biết da nhân tạo thường được làm từ vật liệu gốc dầu mỏ, việc sử dụng phế thải hiệu quả sẽ cung cấp một giải pháp thiết thực cho cuộc khủng hoảng chuỗi cung ứng hiện tại.

Công ty đang lên kế hoạch mở rộng công suất tại nhà máy ở tỉnh Nakhon Pathom, hướng tới mục tiêu tăng gấp ba lần sản lượng, đạt 900 mét vuông da tổng hợp mỗi tháng vào cuối năm nay. Các sản phẩm này hoàn toàn có khả năng thâm nhập vào thị trường đồ thuần chay đang phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là tại châu Âu và Mỹ.

Tại Ấn Độ, công ty Biome Build lại tận dụng rơm rạ để sản xuất ván ép dùng trong ngành nội thất và xây dựng. Giám đốc điều hành Sumeet Popli nhấn mạnh việc thu mua rơm rạ góp phần trực tiếp vào việc nâng cao thu nhập cho những người nông dân địa phương. Nhìn chung, việc sản xuất vật liệu từ phế thải nông nghiệp trong nước giúp các quốc gia dễ dàng bảo đảm nguồn lực cốt lõi, ngay cả khi có xung đột xảy ra ở nước ngoài. Sử dụng phế thải làm chất thay thế cho dầu mỏ cũng giúp hạ giá thành nông nghiệp và giảm lượng khí thải nhà kính ra môi trường.

Bài toán vốn và sức hút từ một thị trường tỷ đô

Sự chuyển dịch mạnh mẽ hướng tới các giải pháp công nghệ nông nghiệp đang tạo ra những cơ hội kinh tế khổng lồ. Theo báo cáo của công ty nghiên cứu Spherical Insights của Ấn Độ, thị trường công nghệ nông nghiệp (agri-tech) toàn cầu được dự báo sẽ tăng trưởng với tốc độ bình quân hàng năm là 13% trong giai đoạn từ năm 2022 đến 2032. Nếu duy trì được đà tăng trưởng này, quy mô thị trường dự kiến sẽ chạm mức 75,87 tỉ USD. Những con số này phản ánh một nhu cầu rất thực tế từ thị trường đối với các sản phẩm công nghệ thân thiện với môi trường, giúp tối ưu hóa chi phí và đảm bảo tính liên tục của chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, con đường phát triển của các công ty khởi nghiệp không trải đầy hoa hồng. Vấn đề huy động vốn vẫn đang là một thách thức vô cùng lớn. Theo dữ liệu từ cơ quan truyền thông chuyên về khởi nghiệp DealStreetAsia có trụ sở tại Singapore, số lượng các khoản đầu tư vào các công ty khởi nghiệp ở Đông Nam Á đã sụt giảm gần 30% trong năm 2025 so với năm trước đó. Mức sụt giảm này đã đẩy lượng vốn đầu tư xuống mức thấp nhất trong vòng sáu năm qua. Việc thắt chặt dòng vốn diễn ra trên diện rộng và ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều lĩnh vực công nghệ mới nổi.

Ông Yukihiro Maru, Giám đốc điều hành tập đoàn Leave a Nest có trụ sở tại Tokyo, một đơn vị chuyên hỗ trợ các startup công nghệ chuyên sâu (deep-tech), cũng xác nhận rằng dòng vốn chảy vào lĩnh vực công nghệ nông nghiệp đang có dấu hiệu chậm lại. Sự thận trọng của các quỹ đầu tư quốc tế bắt nguồn từ những bất ổn kinh tế vĩ mô và sự gia tăng của lãi suất trên toàn cầu. Các nhà đầu tư yêu cầu khắt khe hơn về lợi nhuận và mô hình kinh doanh trước khi quyết định rót vốn.

Dù đối mặt với khó khăn chung về dòng vốn, cơ hội vẫn mở ra đối với những startup sở hữu công nghệ cốt lõi và giải quyết được những "nỗi đau" thực sự của thị trường. Ông Maru bổ sung thêm rằng, khi cuộc khủng hoảng chuỗi cung ứng ngày càng kéo dài, một số nhà đầu tư tại Nhật Bản đang bắt đầu tích cực tiến hành các hoạt động đầu tư và mua lại các công ty có tiềm năng. Nhu cầu tự chủ nguồn cung vật liệu và phân bón đang tạo ra động lực mạnh mẽ để dòng vốn từ các quốc gia phát triển tìm đến những trung tâm khởi nghiệp tại châu Á, mở ra hy vọng mới cho việc nhân rộng các giải pháp nông nghiệp bền vững trong tương lai.

Bùi Tú