Năng lượng nguyên tử: Đã đến lúc đánh thức nguồn nhân lực tinh hoa
Hiện nay, với những định hướng mang tính bước ngoặt từ Chính phủ, ngành năng lượng nguyên tử đang đứng trước cơ hội bứt phá mạnh mẽ, mở ra cánh cửa lớn cho một thế hệ chuyên gia mới.
Bài toán "đánh thức" ngành học năng lượng nguyên tử
Quyết định số 893/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án "Đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực quản lý nhà nước, nghiên cứu - phát triển, ứng dụng và hỗ trợ kỹ thuật trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử" đánh dấu một bước ngoặt chiến lược.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển dịch năng lượng và ứng dụng khoa học công nghệ cao, việc "đi trước một bước" trong chuẩn bị nguồn nhân lực chuyên sâu không chỉ là yêu cầu cấp bách mà còn là bệ phóng vững chắc cho tương lai.
Năng lượng nguyên tử từ lâu không còn giới hạn ở khái niệm điện hạt nhân. Tại Việt Nam, công nghệ bức xạ và kỹ thuật hạt nhân đang hiện diện ngày càng sâu rộng trong đời sống, từ chẩn đoán - điều trị ung thư trong y tế, chọn tạo giống đột biến trong nông nghiệp, đến kiểm tra không phá hủy trong công nghiệp và giám sát môi trường.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy đội ngũ chuyên gia trong lĩnh vực này đang đối mặt với nguy cơ thiếu hụt cả về số lượng lẫn chất lượng, đặc biệt là sự hẫng hụt thế hệ giữa các chuyên gia gạo cội và lực lượng kế cận.
Quyết định 893/QĐ-TTg ra đời chính là lời giải mang tính hệ thống nhằm kiện toàn "bộ máy nhân lực" cho bốn trụ cột cốt lõi: quản lý nhà nước, nghiên cứu - phát triển (R&D), ứng dụng thực tiễn và hỗ trợ kỹ thuật an toàn.
Nhìn lại lịch sử, sau khi Đề án 1558 về "Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử" tạm dừng, thị trường nhân lực ngành này đã trải qua một giai đoạn trầm lắng kéo dài. Không ít cơ sở giáo dục đại học phải đối mặt với bài toán tuyển sinh gay gắt, dẫn đến việc đóng ngành hoặc chuyển hướng đào tạo do lo ngại về đầu ra của sinh viên.
Thế nhưng, trong dòng chảy đầy thử thách ấy, ba trường đại học được Chính phủ tin tưởng giao nhiệm vụ chủ lực bao gồm: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQG Hà Nội), Đại học Bách khoa Hà Nội và Trường Đại học Đà Lạt vẫn âm thầm giữ lửa, kiên định với sứ mệnh quốc gia. Sự phân vai chiến lược giữa ba trung tâm này đã tạo nên một hệ sinh thái đào tạo toàn diện, phân tách rõ ràng theo từng thế mạnh mũi nhọn:
Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQG Hà Nội): Khẳng định vị thế bằng việc đi sâu vào lĩnh vực Vật lý hạt nhân và kỹ thuật hạt nhân, tập trung nghiên cứu cơ bản, xây dựng nền tảng lý thuyết vững chắc và đào tạo ra những nhà khoa học làm chủ công nghệ lõi.
Đại học Bách khoa Hà Nội: Chú trọng đào tạo kỹ sư công nghệ hạt nhân theo định hướng thực hành, ứng dụng kỹ thuật đỉnh cao, tập trung sâu vào khâu vận hành, thiết kế và quản lý các hệ thống thiết bị năng lượng phức tạp.
Trường Đại học Đà Lạt: Tận dụng tối đa lợi thế địa lý chiến lược khi nằm cạnh Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt, nơi sở hữu lò phản ứng nghiên cứu duy nhất của Việt Nam, để đẩy mạnh đào tạo ứng dụng thực tế, vật lý bức xạ, an toàn phóng xạ và kỹ năng vận hành thực địa.
Bản lĩnh của người "giữ lửa" và tư duy linh hoạt thích ứng thị trường
Chia sẻ về giai đoạn thăng trầm đã qua, PGS.TS. Nguyễn Văn Thái, Phó Trưởng Khoa Vật lý kỹ thuật, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết dù thị trường có lúc biến động và xã hội còn nhiều hoài nghi, nhà trường vẫn kiên định duy trì chương trình đào tạo Kỹ thuật hạt nhân (mã ngành PH2).
Chương trình này được xây dựng vô cùng công phu, tham khảo trực tiếp từ các mô hình giáo dục tiên tiến trên thế giới, với sự đóng góp trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, giảng viên đầu ngành từng được đào tạo bài bản tại các cường quốc hạt nhân như Nga, Hàn Quốc và Hungary.
"Đội ngũ cán bộ giảng dạy Khoa Vật lý Kỹ thuật vẫn tiếp tục giảng dạy, nghiên cứu, duy trì năng lực trong lĩnh vực đào tạo nhân lực ngành điện hạt nhân. Đó là cách hơn 1 thập kỷ qua chúng tôi gìn giữ ngọn lửa cho một ngành học không 'hot' nhưng lại cực kỳ cần thiết cho phát triển kinh tế - xã hội của đất nước", PGS.TS Nguyễn Văn Thái khẳng định.
Sự kiên định này xuất phát từ tư duy trách nhiệm xã hội sâu sắc của một đại học kỹ thuật hàng đầu. Đại học Bách khoa Hà Nội không chỉ nhìn vào chất lượng đầu vào hay quy mô tuyển sinh trước mắt, mà luôn chú trọng ưu tiên các ngành học mang tính sống còn đối với sự phát triển lâu dài của đất nước.
Việc giữ vững đội ngũ, bảo tồn năng lực nghiên cứu trong giai đoạn khó khăn chính là sự chuẩn bị chủ động nhằm tạo sự cân đối trong cơ cấu ngành nghề quốc gia, sẵn sàng cung ứng nguồn lực chất lượng cao ngay khi đất nước cần đến.
Để thích ứng với thực tế, các trường đại học trọng điểm đã không thụ động chờ đợi các dự án điện hạt nhân tái khởi động. Họ chủ động cải tiến giáo trình, mở rộng biên độ đào tạo sang các lĩnh vực ứng dụng bức xạ và kỹ thuật hạt nhân trong đời sống kinh tế - xã hội.
Hiện nay, công nghệ hạt nhân đang hiện diện mạnh mẽ trong y tế kỹ thuật cao (từ xạ trị tiên tiến đến chẩn đoán hình ảnh, y học hạt nhân), trong nông nghiệp thông minh (đột biến tạo giống chịu hạn, chiếu xạ bảo quản nông sản xuất khẩu), và trong bảo vệ môi trường (trắc lượng phóng xạ, xử lý ô nhiễm).
Chính sự linh hoạt và đa dạng hóa này đã giúp sinh viên tốt nghiệp ngành hạt nhân luôn tìm được chỗ đứng vững chắc, sở hữu mức thu nhập cạnh tranh ngay cả khi các nhà máy điện hạt nhân chưa chính thức vận hành.
Đứng ở góc độ người học, bạn Trần Minh Đức, sinh viên năm thứ 3 ngành Kỹ thuật hạt nhân tại Đại học Bách Khoa Hà Nội, cởi mở chia sẻ: "Thời điểm đặt bút đăng ký nguyện vọng, mình và gia đình đã phải đắn đo rất nhiều vì áp lực tâm lý từ dư luận, sợ rằng học một ngành quá chuyên sâu như thế này ra trường sẽ khó xin việc khi đất nước chưa có điện hạt nhân.
Thế nhưng, sau 3 năm học tập, mình nhận ra thế giới công nghệ hạt nhân rộng lớn hơn rất nhiều so với những gì mình từng nghĩ. Chúng mình không chỉ học lý thuyết suông mà được tham gia vào các đề tài nghiên cứu cụ thể, được các thầy cô tạo điều kiện thực tập, tiếp cận máy móc hiện đại.
Hiện tại, với những định hướng rõ ràng từ Quy hoạch năng lượng quốc gia mới, mình và các bạn trong khóa đều cảm thấy vô cùng tự tin. Chúng mình hiểu rằng bản thân đang đón đầu một làn sóng khoa học công nghệ mới và cơ hội đóng góp cho đất nước là rất lớn".
Câu chuyện duy trì và phát triển ngành Năng lượng nguyên tử tại các đại học lớn không đơn thuần là bài toán tuyển sinh hay cạnh tranh thương hiệu mang tính thương mại. Đó là câu chuyện về tầm nhìn dài hạn, về bản lĩnh kiên định và trách nhiệm xã hội của các trường đại học tháp ngà trước vận mệnh phát triển bền vững của quốc gia.
Quyết định 893/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ chính là chiếc đòn bẩy chiến lược, và những người kiên trì "giữ lửa" trong suốt hơn một thập kỷ qua đã sẵn sàng tâm thế, nguồn lực để đưa nền khoa học và công nghệ hạt nhân Việt Nam tự tin bước sang một chương mới.
