Tham vọng AI của vùng Vịnh lung lay vì tử huyệt cáp ngầm

Tham vọng AI (trí tuệ nhân tạo) của các nước vùng Vịnh lại phụ thuộc vào một thứ mong manh đến bất ngờ: vài tuyến cáp ngầm chạy qua những vùng biển bất ổn nhất thế giới.

Ả Rập Saudi và UAE đã chi hàng tỉ USD để xây dựng hạ tầng AI, thu hút các hyperscaler (hãng điện toán đám mây siêu quy mô) và định vị mình như trung tâm xuất khẩu năng lực tính toán trong tương lai. Song khi khu vực này chuyển từ nền kinh tế dựa vào dầu mỏ sang nền kinh tế vận hành bằng AI, hệ thống truyền tải dữ liệu ngày càng trở thành điểm yếu chiến lược.

Cáp ngầm dưới biển từ lâu đã là xương sống của Internet toàn cầu. Giờ đây, chúng còn trở thành tài sản địa chính trị.

Sau khi căng thẳng giữa Mỹ - Israel và Iran leo thang từ cuối tháng 2, các chuyên gia cảnh báo xung đột ở khu vực có thể đe dọa hạ tầng cáp ngầm quan trọng tại vùng Vịnh. Đến tháng 5, một số hãng truyền thông đưa tin Iran đang cân nhắc kiểm soát toàn bộ 7 tuyến cáp ngầm chạy qua eo biển Hormuz.

Khoảng 95% lưu lượng dữ liệu quốc tế trên thế giới được truyền qua cáp ngầm. Với vùng Vịnh, vấn đề nằm ở sự tập trung quá mức: phần lớn kết nối của khu vực tới châu Âu và Mỹ vẫn phụ thuộc vào chỉ vài tuyến đi qua Biển Đỏ và eo biển Hormuz.

Trung Đông nằm giữa châu Âu, châu Á và châu Phi, khiến khu vực này trở thành một trong những điểm trung chuyển Internet chiến lược nhất thế giới. Ngày nay, một tuyến cáp bị hư hại không chỉ khiến internet chậm lại mà còn có thể làm lung lay toàn bộ tham vọng AI của vùng Vịnh.

Ở nhiều khía cạnh, các nước vùng Vịnh đang cố biến sự giàu có từ năng lượng thành hạ tầng AI, xuất khẩu năng lực tính toán và dịch vụ đám mây giống như cách họ từng xuất khẩu dầu khí.

Với các nền kinh tế Trung Đông đang chuẩn bị trở thành trung tâm xuất khẩu năng lực tính toán quy mô lớn, vai trò của những tuyến cáp này ngày càng quan trọng, nhất là khi một số hyperscaler đặt trung tâm dữ liệu tại khu vực yêu cầu mức độ ổn định và khả năng chống gián đoạn cao chưa từng có.

Khác với lưu lượng Internet truyền thống, hạ tầng AI dựa trên các luồng dữ liệu khổng lồ và liên tục giữa những trung tâm dữ liệu siêu quy mô, nhà cung cấp dịch vụ đám mây và khách hàng doanh nghiệp.

Ngay cả những gián đoạn ngắn cũng có thể gây ra hậu quả đáng kể về mặt vận hành và tài chính, khiến hạ tầng cáp quang có khả năng chống gián đoạn cao trở thành yêu cầu bắt buộc về mặt thương mại chứ không còn là thứ xa xỉ.

“Các hyperscaler và nhà mạng khu vực đang thúc đẩy đa dạng hóa tuyến kết nối vì nhu cầu của họ giờ không chỉ là băng thông. Họ cần nhiều tuyến độc lập, độ trễ có thể dự đoán được và khả năng duy trì hoạt động ngay cả khi xảy ra căng thẳng địa chính trị”, Imad Atwi, đối tác tại công ty tư vấn Strategy& Middle East, cho biết.

AI buộc vùng Vịnh phải nghĩ lại về kết nối Internet

Áp lực đang ngày càng gia tăng. Năm 2025, hai tuyến cáp kết nối châu Âu với Trung Đông và châu Á đã bị đứt ở Biển Đỏ, làm suy giảm kết nối Internet trên khắp vùng Vịnh trong nhiều ngày và gây thiệt hại ước tính 3,5 tỉ USD do gián đoạn dịch vụ.

Sự cố đó xảy ra trước khi làn sóng triển khai AI tăng tốc và các trung tâm dữ liệu mới đi vào hoạt động. Hiện nay, các hyperscaler yêu cầu Trung Đông phải đạt tiêu chuẩn ổn định tương tự những tuyến xuyên Đại Tây Dương và Thái Bình Dương.

Ở những thị trường đó, dữ liệu thường được truyền qua 4 hoặc 5 tuyến mạng vật lý riêng biệt để giảm thiểu nguy cơ gián đoạn.

Trong khi đó, vùng Vịnh vẫn phụ thuộc quá nhiều vào vài tuyến kết nối chính.

“Các hyperscaler hiện muốn có mức độ đa dạng tuyến tương tự tại Trung Đông, cả cho kết nối vùng Vịnh - châu Âu lẫn lưu lượng châu Âu - châu Á đi qua khu vực”, Bertrand Clesca, đối tác tại công ty tư vấn cáp ngầm Pioneer Consulting, cho hay.

Trong nhiều năm, các tuyến cáp ngầm và cáp trên bộ xuyên Trung Đông gặp khó khăn vì rào cản pháp lý, bất ổn chính trị và xung đột khu vực. Hiện nay, nhiều tuyến kết nối từng bị xem là quá rủi ro hoặc khó triển khai đang được nhìn nhận lại như hạ tầng số chiến lược và thiết yếu.

Imad Atwi cho biết vùng Vịnh đang xây dựng chiến lược nhiều lớp. Lớp đầu tiên gồm các trạm cập bờ ở vùng Vịnh kết nối bằng cáp quang trên bộ qua Ả Rập Saudi, UAE và Oman, sau đó kéo sang châu Âu và châu Á qua Jordan và khu vực Levant.

Lớp thứ hai là các hệ thống kết hợp cáp ngầm và cáp trên bộ mới nhằm tránh điểm nghẽn quanh Ai Cập và eo biển Bab el-Mandeb.

Lớp thứ ba là tạo thêm các tuyến kết nối trên bộ phía bắc đi qua Iraq, Syria và Thổ Nhĩ Kỳ.

Những tuyến cáp chiến lược mới

Một số dự án tham vọng nhất của khu vực lại nằm ở những quốc gia từng chủ yếu được nhìn nhận qua lăng kính chiến tranh.

Các tuyến cáp trên bộ, như dự án đi qua Syria, có thể hỗ trợ tới 144 cặp sợi quang, so với khoảng 24 cặp thường thấy ở cáp ngầm hiện nay. Điều này đồng nghĩa tiềm năng truyền tải dữ liệu cực lớn. Nhược điểm là chúng nằm trên mặt đất nên dễ bị phá hoại hoặc hư hại vật lý hơn. Đây không phải rủi ro mang tính giả định.

Tuyến cáp JADI (Jeddah, Amman, Damascus và Istanbul) được khai trương chỉ vài tháng trước khi Syria rơi vào nội chiến năm 2011. Tuyến cáp JADI bị cắt đứt trong chiến tranh và chưa bao giờ được khôi phục hoàn toàn.

Hiện nay, khi Syria có giai đoạn tương đối ổn định, tập đoàn viễn thông nhà nước Ả Rập Saudi là Stc Group đang đầu tư 800 triệu USD để hồi sinh tuyến này dưới tên gọi SilkLink.

Một liên minh gồm các công ty Iraq và UAE cũng đang triển khai dự án tương tự ở Iraq, xây dựng tuyến cáp WorldLink trị giá 700 triệu USD. Tuyến này sẽ đi ngầm dưới eo biển Hormuz từ UAE tới Iraq, sau đó chuyển sang cáp trên bộ kéo tới Thổ Nhĩ Kỳ.

“Các dự án như WorldLink và SilkLink có ý nghĩa chiến lược vì tạo thêm những hành lang kết nối Đông - Tây, giúp giảm phụ thuộc vào một số điểm nghẽn hàng hải”, chuyên gia Carl Sykes từ công ty tư vấn rủi ro hàng hải Neptune P2P Group nhận định.

Nếu các dự án này được triển khai thành công, sự phụ thuộc của vùng Vịnh vào hai hành lang hàng hải hẹp sẽ giảm xuống. Tuy nhiên, chúng vẫn chưa hoàn thành, còn Syria và Iraq vẫn chưa thực sự thoát khỏi tình trạng địa chính trị mong manh của Trung Đông.

Kết nối vệ tinh cũng đang thu hút sự quan tâm như một phần của kế hoạch tăng khả năng chống gián đoạn. Vệ tinh có lợi thế là khó bị phá hoại hoặc hư hại ngoài ý muốn, song không thể truyền tải lượng dữ liệu lớn như cáp ngầm hoặc cáp trên bộ, đồng thời có độ trễ cao hơn.

“Dịch vụ vệ tinh vẫn đóng vai trò hỗ trợ quan trọng cho kế hoạch dự phòng và duy trì hoạt động liên tục, nhưng các nền kinh tế hiện đại vẫn phụ thuộc vào hạ tầng cáp quang ổn định”, Carl Sykes nói thêm.

Trong ngắn hạn, gần như không thể thay thế ngay lập tức hàng chục năm đầu tư vào hệ thống cáp ngầm dưới đáy biển. Tuy nhiên, vùng Vịnh đang dần nhận ra rằng kết nối xuyên biên giới không còn chỉ là hạ tầng truyền dữ liệu, mà đã trở thành tài sản chiến lược, đồng thời cũng là điểm yếu chiến lược.

Khu vực này nằm trong số những nơi đầu tiên trên thế giới phải đối mặt trực tiếp với sự thay đổi đó và bắt đầu thiết kế lại hạ tầng để thích nghi. Phản ứng của vùng Vịnh có thể sẽ định hình cách các nền kinh tế vận hành bằng AI khác xây dựng khả năng chống gián đoạn mạng lưới kết nối trong tương lai.

Sơn Vân