Giáo hoàng Leo XIV lo AI quân sự đẩy thế giới vào chiến tranh bất tận

Ông kêu gọi các chính phủ làm chậm tốc độ phát triển AI (trí tuệ nhân tạo) và siết chặt quản lý công nghệ này.

Trong văn kiện Magnifica Humanitas (Nhân tính vĩ đại) dài gần 43.000 từ, được công bố ngày 25/5 tại Vatican, Giáo hoàng Leo XIV không chỉ nói về thất nghiệp do AI hay quyền lực của các hãng công nghệ lớn. Ông dành nhiều phần để cảnh báo rằng nhân loại đang bước vào thời kỳ mà máy móc có thể dần vượt khỏi khả năng kiểm soát của con người, đặc biệt trong lĩnh vực quân sự.

Lần này, Vatican không còn nói về AI theo cách trừu tượng hay mang tính đạo đức chung chung. Giáo hoàng Leo XIV nhắc trực tiếp tới vũ khí tự động, nguy cơ chiến tranh kéo dài vô tận và việc công nghệ đang làm thay đổi cách con người nhìn nhận bạo lực. Ông cảnh báo rằng một số hệ thống vũ khí tự động hiện đã phát triển “gần như vượt ngoài khả năng kiểm soát của con người”.

Đây là một trong những phát biểu mạnh nhất từng được đưa ra bởi người đứng đầu Giáo hội Công giáo về AI quân sự.

Giáo hoàng Leo XIV: “Việc sử dụng AI trong chiến tranh phải chịu những giới hạn đạo đức nghiêm ngặt nhất”

Trong nhiều năm, các cuộc tranh luận về AI thường tập trung vào chatbot, thất nghiệp hay tin giả. Song với Vatican, mối nguy lớn hơn nằm ở việc AI bắt đầu tham gia vào những quyết định sống còn, đặc biệt là chiến tranh.

Giáo hoàng Leo XIV cho rằng AI đang tạo ra một “nền văn hóa quyền lực”, nơi tốc độ phát triển công nghệ vượt xa khả năng kiểm soát của xã hội và luật pháp. Theo ông, vấn đề không chỉ là robot hay drone (máy bay không người lái) thông minh hơn. Điều đáng sợ hơn là việc con người dần trao quyền quyết định cho máy móc trong những tình huống sinh tử.

“Việc sử dụng AI trong chiến tranh phải chịu những giới hạn đạo đức nghiêm ngặt nhất”, Giáo hoàng Leo XIV viết trong văn kiện. Vị giáo hoàng đầu tiên mang quốc tịch Mỹ nhấn mạnh rằng việc giao cho AI quyền đưa ra quyết định giết người là “không thể chấp nhận”.

Cảnh báo này xuất hiện trong bối cảnh ngày càng nhiều quốc gia đưa AI vào quân sự. Mỹ, Trung Quốc, Nga, Israel và nhiều nước khác đang phát triển các hệ thống AI có khả năng tự nhận diện mục tiêu, phân tích chiến trường và hỗ trợ ra quyết định tác chiến với tốc độ vượt xa con người.

Nhiều chuyên gia lo ngại ranh giới giữa “AI hỗ trợ quân sự” và “vũ khí tự động sát thương” đang trở nên mờ nhạt.

Theo định nghĩa phổ biến của Bộ Quốc phòng Mỹ, vũ khí tự động sát thương là hệ thống có thể “tự lựa chọn và tấn công mục tiêu mà không cần con người can thiệp thêm”. Đó chính là điều Vatican đặc biệt lo ngại.

AI có thể khiến chiến tranh trở nên “bình thường”

Một trong những luận điểm đáng chú ý nhất của Giáo hoàng Leo XIV: AI có nguy cơ khiến chiến tranh trở nên dễ xảy ra hơn. Trong văn kiện, ông cảnh báo AI đang lan truyền thông tin sai lệch, làm gia tăng xung đột và có nguy cơ đẩy thế giới vào vòng xoáy chiến tranh kéo dài không hồi kết.

Theo Giáo hoàng Leo XIV, khi con người ngày càng phụ thuộc vào thuật toán, khoảng cách tâm lý giữa người ra quyết định và nạn nhân chiến tranh sẽ ngày càng lớn.

Máy móc không cảm nhận đau đớn, không biết sợ hãi và không hiểu sự mất mát. Nếu AI tham gia sâu vào chiến tranh, con người có thể dần nhìn xung đột theo cách lạnh lùng như máy móc.

“Nhân loại đang trượt vào một nền văn hóa bạo lực dựa trên quyền lực. Hòa bình không còn được xem là trách nhiệm cần gìn giữ, mà chỉ là khoảng nghỉ mong manh giữa các cuộc chiến”, Giáo hoàng Leo XIV viết.

Đó là lời cảnh báo rằng AI có thể làm thay đổi cả tâm lý chính trị và đạo đức của nhân loại.

Học thuyết “chiến tranh chính nghĩa” đã lỗi thời?

Một trong những phần gây tranh cãi nhất trong văn kiện là việc Giáo hoàng Leo XIV gần như bác bỏ học thuyết “chiến tranh chính nghĩa”. Đây là học thuyết mà Giáo hội Công giáo dùng từ ít nhất thế kỷ thứ 5 để đánh giá tính chính đáng của các cuộc chiến. Học thuyết này cho rằng chiến tranh chỉ được phép tiến hành để tự vệ trước hành động xâm lược.

Tuy nhiên, Giáo hoàng Leo XIV cho rằng học thuyết “chiến tranh chính nghĩa” ngày nay đã lỗi thời, vì công nghệ hiện đại khiến chiến tranh trở nên quá hủy diệt và quá dễ bị thao túng. Ông viết rằng nó “quá thường xuyên bị dùng để biện minh cho mọi loại chiến tranh”.

“Việc sử dụng vũ lực, bạo lực và vũ khí phản ánh sự nghèo nàn trong quan hệ giữa con người với nhau, và luôn gây hậu quả thảm khốc cho dân thường”, Giáo hoàng Leo XIV nhấn mạnh. Ông cũng bày tỏ lo ngại rằng các lãnh đạo có thể khơi mào chiến tranh để đánh lạc hướng người dân khỏi các vấn đề trong nước.

“Chúng ta không thể loại trừ khả năng một số lãnh đạo xem xung đột vũ trang là cách hiệu quả để chuyển hướng sự chú ý khỏi các vấn đề nội bộ và là công cụ đầy toan tính nhằm xử lý khó khăn”, Giáo hoàng Leo XIV viết.

Theo hãng tin Reuters, một số quan chức trong chính quyền Tổng thống Donald Trump, gồm cả Phó tổng thống JD Vance, từng viện dẫn học thuyết “chiến tranh chính nghĩa” để biện minh cho các hành động quân sự của Mỹ tại Iran.

Trong mắt Giáo hoàng Leo XIV, AI có thể khiến tình hình còn nguy hiểm hơn. Khi thuật toán giúp tăng tốc ra quyết định quân sự, chiến tranh có nguy cơ bị biến thành một quá trình kỹ thuật thay vì lựa chọn đạo đức.

Những tháng gần đây, Giáo hoàng Leo XIV sử dụng giọng điệu mạnh mẽ hơn và từng khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump không hài lòng sau khi chỉ trích cuộc chiến với Iran.

Vatican muốn trở thành tiếng nói đạo đức toàn cầu về AI

Trong quá khứ, Vatican từng can thiệp mạnh vào các vấn đề như chiến tranh hạt nhân, nghèo đói hay biến đổi khí hậu. Giờ đây, AI đang được đặt vào cùng cấp độ.

Chuyên gia nhận định Giáo hoàng Leo XIV đang nối tiếp truyền thống của những người tiền nhiệm từng dùng các thông điệp lớn để thúc đẩy thay đổi toàn cầu.

“Giống những giáo hoàng trước đây, Giáo hoàng Leo XIV đang phản ứng trước một trong những vấn đề xã hội cấp bách nhất của thời đại mình”, John Thavis, nhà báo kỳ cựu chuyên đưa tin về Vatican, nói với Reuters. Ông từng theo dõi ba triều đại giáo hoàng.

“Rõ ràng Giáo hoàng Leo XIV muốn góp phần định hình cuộc tranh luận về công nghệ và AI bằng cách nhấn mạnh các lập luận đạo đức và luân lý xoay quanh con người”, John Thavis nói thêm.

Một năm sau khi nhậm chức, Giáo hoàng Leo XIV chính thức ký văn kiện về AI, đúng dịp kỷ niệm 135 năm ngày người tiền nhiệm Leo XIII công bố Rerum Novarum. Rerum Novarum là thông điệp nổi tiếng năm 1891 từ Giáo hoàng Leo XIII về quyền lao động trong thời kỳ Cách mạng công nghiệp.

Dễ thấy Vatican muốn đặt vấn đề AI vào cùng dòng chảy với những thông điệp xã hội quan trọng nhất trong lịch sử Giáo hội Công giáo.

Giới quan sát cho rằng Vatican hiện muốn trở thành một trong những tiếng nói đạo đức quan trọng nhất về AI trên thế giới. Điều này diễn ra đúng lúc AI quân sự đang tăng tốc chưa từng có.

Nhiều nước hiện sử dụng AI trong drone bán tự động, phân tích chiến trường, giám sát mục tiêu, nhận diện khuôn mặt, chiến tranh thông tin và hỗ trợ ra quyết định quân sự.

Các cuộc xung đột ở Ukraine, Gaza, Sudan và Iran đang khiến lo ngại về AI quân sự tăng mạnh. Trong bối cảnh đó, văn kiện của Giáo hoàng Leo XIV là lời cảnh báo rằng nhân loại có thể đang tiến tới thời điểm máy móc không chỉ hỗ trợ chiến tranh, mà còn định hình cách chiến tranh được tiến hành.

Sơn Vân