Trước Giáo hoàng Leo XIV, các lãnh đạo tôn giáo nói gì về AI và công nghệ?

Chẳng hạn, AI sẽ ảnh hưởng đến việc làm và con người ra sao? Điều gì xảy ra nếu các thuật toán bắt đầu định hình chiến tranh, thông tin, quan hệ xã hội và cả đời sống tinh thần?

Văn kiện Magnifica Humanitas (Nhân tính vĩ đại) của Giáo hoàng Leo XIV công bố ngày 25/5 được xem là dấu mốc lớn nhất cho xu hướng đó. Trong văn kiện dài gần 43.000 từ, người đứng đầu Giáo hội Công giáo cảnh báo AI có thể làm gia tăng chiến tranh, thất nghiệp, bất bình đẳng và khiến con người đánh mất quyền kiểm soát với chính công nghệ mình tạo ra. Thế nhưng, ông không phải người đầu tiên lên tiếng về AI.

Trước khi Giáo hoàng Leo XIV công bố văn kiện, Vatican đã xem AI là vấn đề đạo đức toàn cầu

Trước Giáo hoàng Leo XIV, cố Giáo hoàng Francis đã nhiều lần cảnh báo về AI.

Tại hội nghị G7 năm 2024, Giáo hoàng Francis nói nhân loại đứng trước nguy cơ rơi vào “nền chuyên chế công nghệ”, nơi quyết định của con người dần bị thay thế bởi thuật toán và quyền lực công nghệ tập trung vào một số ít tổ chức. Ông kêu gọi xây dựng một “thuật toán đạo đức” đặt phẩm giá con người lên trên lợi nhuận và cạnh tranh địa chính trị.

Đầu năm 2025, Vatican công bố văn kiện Antiqua et Nova, cảnh báo AI tạo sinh có thể làm xói mòn sự thật, gây thao túng thông tin và làm suy yếu quan hệ giữa con người với nhau. Văn kiện này bày tỏ sự lo ngại AI có thể mô phỏng giọng nói, khuôn mặt và cảm xúc của con người đến mức làm mờ ranh giới giữa thật và giả.

Mới đây, Giáo hoàng Leo XIV đẩy cuộc tranh luận đi xa hơn đạo đức công nghệ, khi trực tiếp nhắc đến các vấn đề chính trị, quân sự và quyền lực toàn cầu của AI.

Ông cảnh báo AI đang lan truyền thông tin sai lệch, làm gia tăng xung đột, đẩy thế giới vào nguy cơ chiến tranh bất tận và khiến một số hệ thống vũ khí tự động “gần như vượt ngoài khả năng kiểm soát của con người”.

Điều đáng chú ý là Vatican giờ đây không còn nói với riêng tín đồ Công giáo. Ngay ở phần mở đầu văn kiện Magnifica Humanitas, Giáo hoàng Leo XIV bày tỏ muốn gửi thông điệp tới “mọi người thiện chí”, cho thấy Vatican muốn trở thành tiếng nói đạo đức toàn cầu trong kỷ nguyên AI.

Đức Đạt Lai Lạt Ma: Công nghệ có giúp con người bớt khổ đau?

Đức Đạt Lai Lạt Ma từ lâu đã quan tâm tới tác động tinh thần và đạo đức của công nghệ.

Lãnh đạo tinh thần của Phật giáo Tây Tạng nhiều lần nhấn mạnh rằng mọi tiến bộ công nghệ đều phải phục vụ lòng từ bi và giảm đau khổ cho con người. Theo nhiều học giả nghiên cứu tôn giáo, cách tiếp cận của ông thiên về tác động đạo đức và tinh thần của công nghệ hơn là cuộc chạy đua sức mạnh AI.

Đức Đạt Lai Lạt Ma cho rằng xã hội hiện đại đang tiến bộ rất nhanh về công nghệ và vật chất, nhưng đạo đức và đời sống tinh thần của con người lại không phát triển tương xứng.

Một số học giả Phật giáo còn đặt câu hỏi liệu AI có thể tái tạo ý thức con người hay không, hay chỉ mô phỏng hành vi mà không thực sự có trải nghiệm nội tâm. Đây là dạng tranh luận đang xuất hiện ngày càng nhiều giữa giới AI và các truyền thống tôn giáo phương Đông.

Các giáo sĩ Hồi giáo lo ngại AI trong giám sát và chiến tranh

Trong thế giới Hồi giáo, AI ngày càng được thảo luận nhiều dưới góc độ công bằng xã hội, chiến tranh và giám sát công nghệ.

Ahmed el-Tayeb, Đại Imam của Al-Azhar, một trong những lãnh đạo Hồi giáo Sunni có ảnh hưởng nhất thế giới, nhấn mạnh tầm quan trọng của đạo đức, nhân phẩm con người và trách nhiệm xã hội trong quá trình phát triển công nghệ hiện đại, theo trang Santegidio.

Chưa công bố văn kiện AI quy mô lớn như Vatican, giới nghiên cứu Hồi giáo hiện tranh luận nhiều về AI trong chiến tranh và giám sát công dân, deepfake tôn giáo, chatbot thay thế giáo sĩ và việc các thuật toán có thể khuếch đại cực đoan hóa, trang Contemporary Journal cho biết.

Các cuộc xung đột gần đây ở Gaza, Iran và Sudan cũng khiến những tranh luận về AI quân sự và thao túng thông tin trở nên nóng hơn. Nhiều học giả cảnh báo AI có thể trở thành công cụ tuyên truyền và kiểm soát xã hội quy mô lớn nếu thiếu giám sát đạo đức và pháp lý phù hợp.

Các giáo hội Tin Lành tranh luận về đức tin do AI tạo ra

Ở Mỹ, AI đang tạo ra nhiều tranh luận trong các giáo hội Tin Lành và cộng đồng tôn giáo. Một số mục sư và nhà thờ đã bắt đầu sử dụng chatbot AI để hỗ trợ viết bài giảng, tóm tắt Kinh thánh hoặc trả lời câu hỏi của tín đồ.

Sự xuất hiện của các công cụ như AI Jesus, Rabbi Bot hay chatbot tôn giáo cũng làm dấy lên tranh luận về việc liệu AI có thể đóng vai trò cố vấn tinh thần hay không? Liệu trải nghiệm tôn giáo do AI hỗ trợ có làm thay đổi vai trò truyền thống của giáo sĩ?

Giáo hoàng Leo XIV cũng từng cảnh báo các linh mục không nên quá phụ thuộc vào chatbot AI để viết bài giảng, cho rằng công nghệ này có nguy cơ làm suy giảm chiều sâu tinh thần và biến con người thành những người tiếp nhận thụ động nội dung do máy móc tạo ra. Ông cũng phản đối ý tưởng tạo “giáo hoàng AI” để trả lời câu hỏi tín ngưỡng.

Công ty AI hàng đầu tìm đến giới tôn giáo

Điều đặc biệt là giờ đây không chỉ giới tôn giáo nói về AI. Chính các công ty AI cũng đang chủ động tìm tới tôn giáo.

Tại buổi công bố văn kiện AI của Giáo hoàng Leo XIV tại Vatican hôm 25/5, Christopher Olah - đồng sáng lập Anthropic - công khai thừa nhận các công ty AI cần sự giám sát từ bên ngoài và không thể tự quyết định tương lai công nghệ một mình.

“Mọi phòng thí nghiệm AI tiên phong đều hoạt động dưới áp lực về thương mại, cạnh tranh và nhiều ràng buộc khác, đôi khi khiến họ khó làm điều tốt nhất cho xã hội”, Chris Olah nói. Ông cho biết ngay cả các nhà nghiên cứu có thiện chí cũng vẫn chịu ảnh hưởng từ những áp lực đó.

Theo đồng sáng lập Anthropic, điều này khiến sự giám sát từ bên ngoài trở nên cần thiết.

Chris Olah hoan nghênh việc Giáo hội Công giáo tham gia vào lĩnh vực công nghệ đang phát triển nhanh chóng này, cho rằng các câu hỏi đạo đức do AI đặt ra vượt xa phạm vi kỹ thuật.

“Những vấn đề mà AI đặt ra vượt xa phạm vi của giới nghiên cứu AI”, ông nói và kêu gọi cần có “những nhà phê bình chân thành, sâu sắc” có thể chất vấn các hãng công nghệ cũng như giúp định hướng việc phát triển các hệ thống AI mạnh mẽ theo hướng có lợi cho xã hội.

Đây là sự thay đổi rất lớn. Vài năm trước, nhiều hãng công nghệ xem các tranh luận về đạo đức AI là thứ có thể làm chậm đổi mới. Song khi AI ngày càng mạnh và gây nhiều tranh cãi hơn, ngay cả công ty AI hàng đầu thế giới như Anthropic đến với Giáo hội Công giáo để tìm kiếm sự định hướng về mặt đạo đức.

Điều này cho thấy AI giờ đây không còn đơn thuần là một công nghệ mà trở thành vấn đề liên quan trực tiếp tới quyền lực, đạo đức, chiến tranh, việc làm, văn hóa và cả câu hỏi về bản chất con người.

Một “liên minh đạo đức AI” đang hình thành?

Nhiều chuyên gia cho rằng thế giới đang chứng kiến sự hình thành của một liên minh mới giữa giới đạo đức học, các tổ chức tôn giáo, nhà nghiên cứu an toàn AI và vài bộ phận trong chính ngành công nghệ.

Mục tiêu của họ là ngăn AI phát triển theo hướng chỉ phục vụ lợi nhuận, quyền lực hoặc cạnh tranh quân sự.

Thông điệp từ Giáo hoàng Leo XIV cho thấy Vatican muốn trở thành một trong những trung tâm lớn của cuộc đối thoại đó. John Thavis, nhà báo kỳ cựu chuyên đưa tin về Vatican và từng theo dõi ba triều đại giáo hoàng, nhận định Leo XIV đang nối tiếp truyền thống của những giáo hoàng từng dùng các thông điệp lớn để can thiệp vào những bước ngoặt văn minh, từ Cách mạng công nghiệp đến vũ khí hạt nhân và biến đổi khí hậu.

Song lần này, vấn đề còn phức tạp hơn nhiều. AI không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế hay chiến tranh, mà còn thay đổi cách con người giao tiếp, học tập, yêu thương, tìm kiếm ý nghĩa sống và tiếp cận đức tin.

Nghiên cứu công bố trên trang Arxiv hôm 21/5 cho thấy nhiều mô hình AI đang thể hiện “thiên kiến tôn giáo” khi tư vấn về chuyển đổi đức tin. Điều đó chỉ ra AI đang bắt đầu can dự vào những lĩnh vực sâu nhất của đời sống tinh thần con người. Vì vậy, cuộc đối thoại giữa công nghệ và tôn giáo có thể mới chỉ bắt đầu.

Sơn Vân