Vì sao thư viện Nhật Bản nở rộ giữa kỷ nguyên công nghệ?

Ngay cả khi có nhu cầu tìm hiểu tri thức hay thưởng thức văn chương, một bộ phận lớn độc giả cũng dần chuyển hướng sang các phiên bản sách điện tử tiện lợi trên thiết bị di động. Thế nhưng, giữa bức tranh ảm đạm của văn hóa đọc truyền thống, số lượng thư viện công cộng tại Nhật lại chứng kiến sự bùng nổ mạnh mẽ đầy nghịch lý. Tính từ năm 2000, số lượng các cơ sở đã tăng thêm 30%, minh chứng cho một cuộc lột xác ngoạn mục từ những kho lưu trữ sách im lìm thành các không gian kết nối cộng đồng tràn đầy sinh khí.

Sức ép từ kỷ nguyên công nghệ và sự thoái trào của văn hóa đọc truyền thống

Trong thời đại số hóa hiện nay, quỹ thời gian rảnh rỗi của con người đang bị phân mảnh và chiếm dụng bởi hàng loạt nền tảng giải trí trực tuyến. Sự phổ biến của điện thoại thông minh, mạng xã hội, các dịch vụ phát video trực tuyến và trò chơi điện tử đã cung cấp cho người dân Nhật Bản những phương thức giải trí tức thời, đầy tính kích thích thị giác.

Đối mặt với những lựa chọn hấp dẫn này, việc ngồi xuống và kiên nhẫn đọc một cuốn sách giấy dường như trở thành một thử thách đối với nhiều người. Thêm vào đó, sự trỗi dậy của các nền tảng xuất bản số và sách điện tử cho phép người dùng mang theo cả một kho tàng tri thức khổng lồ chỉ trong một thiết bị nhỏ gọn, khiến nhu cầu tìm đến sách vật lý càng sụt giảm nghiêm trọng.

Những con số thống kê đã phản ánh rõ rệt sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng. Theo một cuộc khảo sát dư luận do Cơ quan Văn hóa Nhật Bản thực hiện định kỳ năm năm một lần, có tới 62,6% số người được hỏi từ 16 tuổi trở lên cho biết họ đọc chưa tới một cuốn sách mỗi tháng trong năm tài chính 2023.

Để thấy rõ mức độ sụt giảm, chúng ta có thể nhìn lại cuộc khảo sát vào năm tài chính 2018 cũng như hai đợt khảo sát trước đó. Khi tỷ lệ những người đọc dưới một cuốn sách mỗi tháng chỉ dao động trong khoảng từ 40% đến 49%. Xu hướng lười đọc sách giấy, kết hợp với thói quen tiêu thụ nội dung số, đã đẩy ngành kinh doanh sách truyền thống vào thế khó. Hậu quả tất yếu là số lượng hiệu sách trên toàn quốc đã giảm khoảng 30% trong vòng 10 năm tính đến năm tài chính 2024.

Giữa lúc số lượng người yêu thích sách giấy có vẻ như đang ngày càng thu hẹp, sự gia tăng không ngừng của các thư viện công cộng thực sự là một hiện tượng đáng ngạc nhiên. Theo số liệu khảo sát được Bộ Giáo dục Nhật Bản thực hiện ba năm một lần, tính đến năm tài chính 2024, toàn quốc có khoảng 3.400 thư viện công cộng, bao gồm các cơ sở do chính quyền thành phố và chính quyền quận quản lý. Con số này đánh dấu mức tăng khoảng 800 cơ sở so với 25 năm trước. Nghịch lý này buộc giới chuyên môn phải nhìn nhận lại chức năng thực sự của thư viện trong một xã hội đang ngập tràn các giải pháp thay thế kỹ thuật số.

Lột xác thành "không gian thứ ba" để sinh tồn và vươn lên

Câu trả lời cho sự bùng nổ của thư viện nằm ở chiến lược tái định vị giá trị. Thay vì cố gắng cạnh tranh với tốc độ và sự tiện lợi của internet, các thư viện công cộng tại Nhật Bản đã chuyển hướng sang việc cung cấp một giá trị mà không gian mạng khó lòng thay thế: sự kết nối trực tiếp giữa con người với con người.

Sadao Uematsu, Chủ tịch Hiệp hội Thư viện Nhật Bản, phân tích rằng một phần nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng số lượng thư viện bắt nguồn từ làn sóng sáp nhập các khu vực hành chính cấp thành phố diễn ra ồ ạt vào thập niên 2000. Rất nhiều phòng đọc sách nhỏ tại các nhà văn hóa cộng đồng đã được đầu tư nâng cấp thành thư viện thành phố. Kể từ thập niên 2010, thành công của nhiều địa phương trong việc dùng thư viện làm điểm tựa để phục hồi sinh khí khu vực đã tạo ra hiệu ứng lan tỏa, thôi thúc các nơi khác thi nhau xây dựng những công trình tương tự.

Ngày nay, thư viện đã vượt ra khỏi định nghĩa về một nơi mượn trả sách đơn thuần để trở thành một "không gian thứ ba" hoàn hảo, tồn tại độc lập bên cạnh mái ấm gia đình và môi trường công sở hay trường học. Một minh chứng tiêu biểu là Thư viện Tenmonkan, khai trương vào năm 2022 tại khu thương mại và giải trí sầm uất bậc nhất của thành phố Kagoshima.

Sở hữu không gian trải rộng trên hai tầng của một khu phức hợp thương mại với khoảng 50 nghìn cuốn sách, thư viện này thu hút khoảng 700 nghìn lượt khách mỗi năm. Rất nhiều người trong số đó là thanh thiếu niên, thanh niên ở độ tuổi 20 và các gia đình có con nhỏ. Khách đến đây có thể thoải mái đọc sách, trò chuyện tán gẫu và thậm chí được mang theo đồ uống có nắp đậy. Bầu không khí cởi mở này đã phá vỡ hoàn toàn định kiến về một không gian đọc sách tĩnh lặng, nghiêm ngặt.

Yuko Kojo, phó giám đốc Thư viện Thành phố Kagoshima, chia sẻ mục tiêu của họ là kiến tạo một thư viện có khả năng kết nối tất cả mọi người. Để làm được điều đó, các đầu sách được sắp xếp theo những danh mục hết sức gần gũi như "nuôi dạy con" hay "nghề nghiệp". Vị trí đặt Thư viện Tenmonkan cũng là một tính toán chiến lược nhằm thu hút dòng người quay trở lại khu thương mại này, sau khi họ có xu hướng dịch chuyển về phía Ga Kagoshima-chuo kể từ lúc tuyến tàu cao tốc Kyushu Shinkansen đi vào hoạt động.

Tại thủ đô Tokyo, nỗ lực tương tự cũng được thể hiện qua việc quận Chuo khai trương Thư viện Harumi vào tháng 7/2024 trên nền đất cũ của Làng vận động viên Olympic. Natsumi Miura, giám đốc thư viện, cam kết cơ sở này sẽ đóng vai trò như một điểm tựa cộng đồng vững chắc cho cư dân địa phương, đặc biệt là giới trẻ.

Làn sóng tư nhân hóa và tương lai của không gian công cộng

Dù sự xuất hiện của các không gian mới mang lại nhiều tín hiệu tích cực, tốc độ xây dựng thư viện hiện đã chậm lại. Katsuyoshi Kinoshita, tổng thư ký của Tổ chức Xúc tiến Thư viện, cho biết số lượng cơ sở xây mới đã giảm xuống chỉ còn vài địa điểm mỗi năm, so với con số khoảng 100 cơ sở mỗi năm trong quá khứ. Trọng tâm của ngành hiện nay đang được chuyển dịch sang việc nâng cấp, cải tạo và tối ưu hóa các không gian sẵn có.

Một câu chuyện thành công điển hình là Thư viện Kyobashi ở quận Chuo thuộc Tokyo. Cơ sở này đã được hợp nhất với bảo tàng lịch sử địa phương để tạo thành không gian Hon no Mori Chuo tại một địa điểm hoàn toàn mới vào tháng 12 năm 2022. Với việc mở rộng không gian vui chơi cho trẻ em, bổ sung khu vực trưng bày tài liệu lịch sử, quán cà phê và khán phòng, lượng khách ghé thăm mỗi ngày tại đây đã tăng vọt gấp ba lần.

Để duy trì sự nhộn nhịp và đảm bảo khả năng vận hành linh hoạt trong điều kiện ngân sách hạn hẹp, làn sóng giao quyền quản lý cho tư nhân đang diễn ra mạnh mẽ trong hệ thống thư viện Nhật Bản. Kể từ năm 2003, đã có hơn 20% thư viện công cộng áp dụng mô hình thuê đơn vị bên ngoài quản lý. Nhờ vào sự nhạy bén và kỹ năng điều hành từ khu vực tư nhân, các thư viện này có thể mở cửa với khung giờ dài hơn, mang lại sự thuận tiện tối đa cho người dân bận rộn.

Đồng thời, họ liên tục tổ chức các buổi hội thảo, các lớp học chuyên đề và nhiều sự kiện văn hóa phong phú. Nhà nghiên cứu Fumihiko Suzuki từ Viện Nghiên cứu Daiwa đánh giá rằng mô hình này đã giúp các thư viện mở rộng đáng kể phạm vi dịch vụ, thu hút cả những người không có ý định mượn sách.

Dù người dân ngày càng lười đọc và có thể dễ dàng truy cập vào các thư viện điện tử khổng lồ từ xa, nhu cầu tìm kiếm một không gian vật lý để tương tác xã hội vẫn luôn hiện hữu. Các thư viện công cộng tại Nhật Bản đã nắm bắt xuất sắc tâm lý này, chuyển mình từ một cơ sở lưu trữ văn bản thành một trung tâm sinh hoạt cộng đồng sôi động, chứng minh sức sống mãnh liệt của những không gian công cộng giữa thời đại kỹ thuật số.

Bùi Tú