Chuyên gia Lâm Minh Chánh: 'Đừng ảo tưởng đổi đời nhanh từ tiền số, forex'
Chuyên gia tài chính Lâm Minh Chánh cảnh báo người trẻ không nên lao vào tiền số, forex vì muốn đổi đời nhanh khi chưa hiểu rõ rủi ro, trong lúc nhiều người vẫn mắc kẹt với chi tiêu, nợ nần và áp lực làm giàu.
.jpg)
Giấc mơ tự do tài chính hay nghỉ hưu sớm đang bủa vây người trẻ từ giảng đường đến mạng xã hội
Trước thực trạng này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi thẳng thắn cùng ông Lâm Minh Chánh – Chuyên gia tài chính cá nhân - nhà sáng lập AI tài chính WikiMoney - tác giả hai cuốn sách bán chạy Tài chính cá nhân dành cho người Việt Nam và Đầu tư chứng khoán: Chơi trò may rủi hay tích lũy tài chính? nhằm bóc tách những ảo tưởng làm giàu, đồng thời vạch ra lộ trình kiểm soát dòng tiền an toàn cho người trẻ trước tuổi 30
Nhiều người tiêu trước khi tiết kiệm
Phóng viên: Hiện nay, nhiều người Việt nói về tự do tài chính, nhưng thực tế vẫn sống trong vòng xoay “lương tháng này trả nợ cho tháng trước”. Theo anh, sự thật khó chấp nhận nhất về tài chính cá nhân mà nhiều người Việt đang né tránh là gì?
Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Sự thật khó chấp nhận nhất, theo tôi, là đa số người Việt đang tiêu trước khi tiết kiệm và lại gọi đó là “sống cho hiện tại”. Mặc dù trong thâm tâm họ biết rằng mình cần tiết kiệm, cần đầu tư, nhưng tháng nào cũng có lý do để chưa bắt đầu: tháng này tốn tiền sửa xe, tháng sau có đám cưới, tháng sau nữa thưởng Tết chưa về. Cứ thế, năm này qua năm khác, quỹ tài chính và tài sản cá nhân vẫn gần như trống rỗng.
Hậu quả là sau 5–10 năm đi làm, nhiều người nhìn lại mà không hiểu tiền của mình đã đi đâu. Không phải vì thu nhập thấp, mà vì họ không có một hệ thống quản lý tiền bài bản.
Nguyên tắc tôi hay chia sẻ rất đơn giản: Tiết kiệm trước, chi tiêu sau. Mỗi tháng nhận lương, hãy trích ngay 15–25% vào một tài khoản riêng để tích lũy và đầu tư, phần còn lại mới dành cho chi tiêu. Làm được điều này đều đặn, sau 20 năm, sức mạnh của lãi suất kép sẽ tạo ra một khoản tích lũy lớn đến mức chính bạn cũng không dám tin.
Sự thật thứ hai: Người Việt sẵn sàng chi rất nhiều tiền cho thể diện, nhưng lại vô cùng tiếc tiền cho kiến thức tài chính. Chúng ta sẵn sàng quẹt thẻ mua chiếc điện thoại mới 20–30 triệu đồng, nhưng lại ngại bỏ ra vài trăm nghìn đồng để đọc một cuốn sách hay về tài chính hay đầu tư. Trong khi đó, chính kiến thức tài chính mới là thứ quyết định bạn sẽ đứng ở đâu trong 20 năm tới, chứ không phải chiếc điện thoại đời mới hay một món hàng xa xỉ lâm thời nào.
Phóng viên: Trong bối cảnh giá nhà tăng phi lý, thu nhập không theo kịp chi phí sống và nhiều người còn gánh trách nhiệm gia đình, liệu những lời khuyên “tiết kiệm 20%, đầu tư dài hạn, kỷ luật tài chính” có thực sự khả thi với người Việt trung bình, hay chúng đang trở thành đặc quyền của người đã có nền tảng nhất định?
Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Tôi hoàn toàn hiểu vì sao nhiều người hoài nghi về những nguyên tắc tài chính này. Giá nhà tại TP.HCM hay Hà Nội đã tăng gấp nhiều lần trong 10 năm qua, trong khi lương trung bình tăng rất chậm. Áp lực lo cho cha mẹ già, nuôi con nhỏ, chi phí y tế, học phí và nhiều khoản khác đang “ăn” dần vào khả năng tích lũy của người lao động. Thực tế khốc liệt đó là không thể phủ nhận.
Nhưng tôi không đồng ý rằng các nguyên tắc tài chính cơ bản đã trở nên lỗi thời hay chỉ là đặc quyền dành cho người giàu. Vấn đề không phải là công thức sai, mà vấn đề là nhiều người chưa thực sự áp dụng đúng cách, hoặc áp dụng quá muộn.
Thực tế, tôi đã gặp nhiều bạn trẻ có thu nhập chỉ từ 10–20 triệu đồng mỗi tháng nhưng vẫn xây dựng được tài sản đáng kể sau 10 năm, nhờ kỷ luật tiết kiệm nghiêm ngặt và đầu tư vào đúng kênh.
Điều mà người trẻ thực sự cần điều chỉnh ở đây là kỳ vọng và lộ trình, chứ không phải bản thân các nguyên tắc tài chính. Nếu thu nhập còn thấp, mục tiêu mua nhà trong 5 năm là không thực tế.
Nhưng nếu bạn biết cắt giảm chi tiêu, tiết kiệm đều đặn và đầu tư số tiền đó vào chứng chỉ quỹ cổ phiếu tốt, bạn hoàn toàn có thể xây dựng một quỹ đầu tư từ 300–500 triệu đồng sau 10 năm. Từ khoản tích lũy nền móng đó, bạn dùng làm số tiền trả trước để sở hữu căn nhà mơ ước. Điều đó hoàn toàn khả thi và an toàn.
Đừng ngồi chờ hệ thống thay đổi
Phóng viên: Một người trẻ làm việc chăm chỉ, thu nhập trung bình ở TP.HCM hay Hà Nội, sau nhiều năm vẫn không mua được nhà, không tích lũy đáng kể. Theo anh, đây là thất bại của cá nhân hay thất bại của hệ thống? Và nếu cả hai đều có phần lỗi, người trẻ nên bắt đầu thay đổi từ đâu?
Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Cả hai phía đều có phần trách nhiệm, nhưng tôi không muốn người trẻ dừng lại ở việc đổ lỗi cho hệ thống, vì điều đó không giúp ích gì cho tình trạng tài chính thực tế của họ.
Đúng là cấu trúc kinh tế hiện nay đang có những bất cập nghiêm trọng: Giá bất động sản bị đẩy lên quá cao bởi làn sóng đầu cơ chứ không phản ánh nhu cầu thực. Thu nhập trung bình tăng chậm hơn nhiều so với chi phí sinh hoạt. Hệ thống an sinh xã hội còn yếu khiến mỗi cá nhân phải tự lo hầu hết các biến cố. Đó là một thực tế định chế không thể phủ nhận.
Nhưng trong cùng một môi trường khắc nghiệt đó, tại sao vẫn có những người tích lũy được tài sản đáng kể và cũng có những người có cùng mức thu nhập nhưng lại chẳng có gì sau 10 năm? Sự khác biệt cốt lõi nằm ở kiến thức và kỷ luật thực hiện tài chính cá nhân cũng như đầu tư của mỗi người.
Lời tư vấn của tôi là: Đừng ngồi chờ hệ thống thay đổi mới bắt đầu thay đổi bản thân. Hãy tập trung tối đa vào những gì mình có thể kiểm soát được: tăng thu nhập, cắt giảm chi tiêu không cần thiết, đầu tư đều đặn và đúng phương pháp. Người trẻ có một lợi thế khổng lồ mà nhiều người không nhận ra: Thời gian. Bắt đầu sớm hơn chỉ 5 năm có thể tạo ra sự khác biệt hàng tỉ đồng ở tương lai nhờ lãi suất kép. Đó là giá trị độc quyền không ai có thể tước đoạt của bạn.
Chuyên gia Lâm Minh Chánh cảnh báo về tiền số, forex
Phóng viên: Không ít người trẻ lao vào chứng khoán, tiền số, forex, đa cấp tài chính với tâm lý đổi đời nhanh. Theo anh, ranh giới giữa “đầu tư có chiến lược” và “đánh bạc hợp pháp” nằm ở đâu? Áp lực xã hội nào đang đẩy giới trẻ về phía nguy hiểm?
Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Lướt sóng, mua đi bán lại ngắn hạn trên các sàn ngoại tệ, vàng hay tiền số chỉ thực sự phù hợp với nhà đầu tư và trader chuyên nghiệp. Đó là những người có kiến thức sâu, kinh nghiệm dày và khả năng quản lý rủi ro nghiêm ngặt. Còn với nhà đầu tư cá nhân nghiệp dư, đặc biệt là người mới, xác suất thua lỗ luôn cao hơn thắng rất nhiều.
Lý do rất rõ ràng: Khả năng dự đoán giá ngắn hạn không đủ chính xác, trong khi tâm lý chiến lại không vững. Khi thắng một chút, họ vội vã chốt lời sớm vì sợ mất, tức là không thể gồng lãi. Khi thua, họ lại cố chấp gồng lỗ vì hy vọng giá sẽ quay đầu, để rồi càng lún sâu hơn. Thêm vào đó, đòn bẩy tài chính trong các thị trường này rất cao, biến động giá cực nhanh. Tổng kết lại, nhà đầu tư nghiệp dư thường thua nhiều hơn thắng một cách có hệ thống.
Nguy hiểm hơn là các làn sóng lừa đảo đang nở rộ như nấm sau mưa. Chúng núp dưới chiêu bài đầu tư forex, tiền mã hóa hay các biến thể công nghệ khác nhằm câu dụ những người thiếu kiến thức tài chính. Thủ đoạn chung là dùng mô hình đa cấp biến tướng kiểu Ponzi, chiêu dụ người này giới thiệu người kia để phát triển mạng lưới. Khi gom đủ số tiền lớn, chúng “bấm nút biến mất” cùng toàn bộ tài sản của nạn nhân.
Ranh giới giữa đầu tư có chiến lược và đánh bạc nằm ở hai yếu tố cốt lõi: Hiểu biết và Kiểm soát rủi ro. Nếu bạn không thể giải thích rõ ràng mình đang đầu tư vào cái gì, dựa trên cơ sở phân tích nào và chấp nhận mức rủi ro tối đa bao nhiêu, thì bạn đang đánh bạc, dù tên gọi của kênh đó có hoa mỹ đến đâu. Hãy học trước, hiểu cho đúng rồi mới đầu tư. Tôi luôn nói: “Chỉ đầu tư những gì mình hiểu rõ”.
Tiền bạc trên mạng xã hội và bẫy so sánh
Phóng viên: Mạng xã hội đang tràn ngập hình ảnh xe sang, biệt thự, thu nhập khủng và không ít người trẻ cảm thấy thất bại dù vẫn đang sống ổn. Theo anh, “bẫy so sánh tài chính” trên mạng xã hội đang ảnh hưởng như thế nào đến quyết định đầu tư và hành vi tiêu tiền của người Việt hiện nay?
Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Những kẻ lừa đảo tài chính hiểu rõ tâm lý con người hơn bất kỳ ai. Họ dùng hình ảnh xe sang, biệt thự, tiền USD chất đống để đánh thẳng vào lòng tham và sự tự ti của người trẻ.
Điển hình như vụ việc của một số TikToker tài chính tự phong phô trương lối sống xa xỉ để thu hút nạn nhân vào các sàn forex trái phép. Hay vụ Modern Tech với hai đồng tiền ảo iFan và Pincoin, từng hứa hẹn lợi nhuận lên đến 48% mỗi tháng. Vụ này đã lừa đảo hàng chục nghìn nhà đầu tư, với thiệt hại lên đến hàng nghìn tỉ đồng. Những người có kiến thức tài chính cơ bản và bản lĩnh vững vàng sẽ không bao giờ bước chân vào những cái bẫy sơ đẳng như vậy.
Ngoài những chiêu trò lừa đảo có chủ ý, bản thân mạng xã hội cũng đang tạo ra một bộ lọc rất nguy hiểm. Bộ lọc này cho bạn thấy thành quả hào nhoáng của người khác, nhưng gần như giấu đi toàn bộ hành trình phía sau.
Bạn thấy họ khoe xe sang, nhà mới, thu nhập thụ động. Nhưng bạn không thấy 10 năm họ thắt lưng buộc bụng tiết kiệm thế nào, trầy trật đầu tư vào đâu. Bạn cũng không biết có bao nhiêu người trong số đó thực chất đang vay nợ ngập đầu chỉ để duy trì cái vỏ bọc hình ảnh đó.
Hệ quả là nhiều người trẻ cảm thấy mình bị “tụt hậu” và sinh ra hai phản ứng tâm lý nguy hiểm. Một là tiêu xài bốc đồng để theo kịp hình ảnh trên mạng, mua những thứ không cần để trông có vẻ thành công. Hai là đầu tư bốc đồng, lao vào các kênh rủi ro cao với kỳ vọng giàu nhanh để bù đắp cảm giác thua kém. Cả hai đều là tác nhân phá hủy tài sản dài hạn.
Tôi thường nói với các bạn trẻ: Hãy so sánh bản thân hôm nay với chính mình của một năm trước, chứ không phải với một người lạ trên mạng xã hội. Người thực sự giàu có thường sống rất bình thường. Họ không cần khoe, vì tài sản của họ đang âm thầm và bền bỉ làm việc thay họ rồi.
Thời gian là tài sản lớn nhất của người trẻ
Phóng viên: Nếu được nói thẳng một điều, dù có thể gây khó chịu, với người trẻ Việt Nam về tiền bạc trước tuổi 30, anh sẽ nói điều gì?
Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Điều tôi muốn nói thẳng, dù biết rằng không phải ai cũng vui khi nghe, là tình trạng tài chính của bạn hôm nay phần lớn đến từ những lựa chọn bạn đã thực hiện trong quá khứ. Tình trạng đó không chỉ do xã hội bất công hay cơ hội chưa đến. Điều đáng mừng là bạn hoàn toàn có thể bắt đầu đưa ra những lựa chọn khác đi, ngay từ hôm nay.
Tài chính cá nhân thực ra không quá phức tạp. Nó chỉ cần ba chiếc chìa khóa. Thứ nhất, kiếm được nhiều hơn mức bạn tiêu. Thứ hai, tiết kiệm 15–30% thu nhập ngay khi nhận lương, trước khi chi cho bất cứ thứ gì. Thứ ba, đầu tư đều đặn số tiền đó vào các kênh phù hợp.
Phóng viên: Với người trẻ mới bắt đầu quản lý tiền, theo anh, nên ưu tiên những việc gì để xây dựng nền móng tài chính cá nhân?
Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Với các bạn trẻ, tôi tư vấn danh mục phân bổ tài sản như sau: Khoảng 10–20% gửi ngân hàng để giữ tính thanh khoản. Khoảng 10–20% mua vàng để dự phòng rủi ro. Phần lớn còn lại, khoảng 60–70%, nên đầu tư vào chứng chỉ quỹ cổ phiếu để tài sản tăng trưởng dài hạn.
Để làm được điều thứ nhất, bạn cần không ngừng nâng cao năng lực cốt lõi. Hãy làm tốt nhất có thể trong công việc hiện tại để tăng thu nhập. Nếu thu nhập vẫn chưa đủ, hãy chủ động tìm thêm nguồn thu nhập phụ.
Ở nhiều nước phát triển, chuyện một người trẻ gánh hai, ba công việc cùng lúc để trang trải chi phí và xây dựng nền móng tài chính là điều hết sức bình thường. Nếu cuối tháng không dư được đồng nào, trong khi thời gian rảnh lại dành phần lớn cho nhậu nhẹt, cà phê hay giải trí vô kế hoạch, bạn cần nhìn lại. Khi không dùng thời gian đó để nâng cao giá trị bản thân, bạn đang có lỗi với chính tương lai của mình.
Để làm được điều thứ hai, hãy chia thu nhập thành ba phần ngay khi nhận lương. Công thức chuẩn là 20% cho tiết kiệm và đầu tư, 50% cho các nhu cầu thiết yếu và 30% cho nhu cầu cá nhân, mong muốn.
Khi chưa có quỹ dự phòng, khi tương lai còn chưa vững, hãy tạm thời nâng phần tiết kiệm lên. Phần mong muốn cần được cắt giảm xuống, chứ không phải ngược lại.
Đây không phải là sự khắc khổ mãi mãi. Đây là chọn thứ tự ưu tiên đúng: Xây nền móng trước, hưởng thụ sau. Khi tài chính đã vững chắc, bạn sẽ chi tiêu cho bản thân một cách thoải mái hơn. Bạn cũng không còn cảm giác tội lỗi hay lo lắng mỗi khi mở ví.
Để làm được điều thứ ba, bạn cần tìm hiểu nghiêm túc về chứng chỉ quỹ. Đây là công cụ đầu tư dài hạn lý tưởng cho người không chuyên, có cơ chế quản lý rủi ro chuyên nghiệp và lịch sử sinh lời ổn định.
Hiện nay có rất nhiều tài nguyên miễn phí để bắt đầu. Trong đó có hệ sinh thái WikiMoney với chuỗi nội dung về chứng chỉ quỹ được trình bày dễ hiểu. Nội dung đi từ bản chất chứng chỉ quỹ là gì, cơ chế vận hành thực tế, lý do đây là công cụ tích lũy tài sản hiệu quả, cho đến cách chọn quỹ uy tín để đạt lợi nhuận kỳ vọng dài hạn.
Và trên tất cả: Thời gian chính là tài sản lớn nhất của người trẻ. Mỗi năm bạn trì hoãn là một khoản tiền khổng lồ bạn tự tay bỏ lại phía sau. Không phải vì thu nhập bạn thấp, mà vì lãi suất kép không bao giờ chờ đợi một ai. Bắt đầu muộn không phải là bi kịch, nhưng sống mà không chịu bắt đầu mới thực sự là bi kịch.
Phóng viên: Xin cảm ơn chuyên gia Lâm Minh Chánh đã chia sẻ!
