Học cùng AI - Bài 1: Ảo giác năng lực
Học bài, giải bài tập có vẻ như quá dễ dàng với sự hỗ trợ của AI, nhưng đây lại là một cái bẫy nhận thức tai hại với học sinh, sinh viên.
Một học sinh đọc lời giải mạch lạc do ChatGPT đưa ra, gật gù vì thấy mọi thứ đều sáng tỏ, rồi đóng máy với niềm tin rằng mình đã nắm được bài. Vài ngày sau, khi phải tự làm bài trong phòng thi, cậu mới nhận ra mình không tài nào tái hiện nổi cách giải trước đó.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành một công cụ rất phổ biến trong giới học sinh, sinh viên. Thế nhưng chính nhóm người dùng này lại rất mơ hồ về công nghệ AI và phương thức sử dụng đúng cách. Một khảo sát của Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch ghi nhận tới 92,2% sinh viên thừa nhận hầu như không hiểu cách AI vận hành, dù phần lớn vẫn tin công cụ này sẽ có ích cho việc học và cả sự nghiệp sau này của họ.
Với bất kỳ ai ứng dụng AI trong học tập, câu hỏi quan trọng không phải là nó giúp ta hoàn thành bài nhanh đến đâu, mà là ta đang xây dựng một năng lực thật hay chỉ đang mượn tạm một khả năng sẽ biến mất ngay khi tắt màn hình.
Cạm bẫy học cùng AI
Bản chất của cái bẫy AI trong học tập nằm ở một hành vi tưởng như vô hại: khoán việc tư duy cho AI. Khái niệm giảm tải nhận thức (cognitive offloading) mô tả việc chuyển bớt gánh nặng suy nghĩ sang một công cụ bên ngoài. Vấn đề nảy sinh khi người học khoán luôn cả việc phân tích, tổng hợp và lập luận, vốn là quá trình then chốt cho sự hiểu biết.
Hệ quả của điều này được giới nghiên cứu gọi là nghịch lý hiệu suất (performance paradox): AI giúp đưa ra kết quả hoàn chỉnh mỹ mãn, trong khi âm thầm bào mòn kỹ năng thấu hiểu lâu dài. Một thí nghiệm trên gần 1.000 học sinh trung học đăng trên kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (PNAS) năm 2025 cho thấy nhóm học sinh được dùng trợ lý AI làm toán tỏ ra tốt hơn hẳn trong lúc có công cụ, nhưng sa sút rõ rệt khi công cụ bị rút đi. Khả năng thể hiện ấn tượng trên lớp đã không chuyển hóa thành kiến thức bền vững trong đầu các học sinh.
Cơ chế của sự bào mòn này là một vòng luẩn quẩn. Sự trôi chảy và tự tin trong câu trả lời của AI tạo ra ảo giác năng lực (illusion of competence), khiến người học lầm tưởng độ hoàn hảo của văn bản kết quả là bằng chứng cho độ sâu của hiểu biết.
Trong một nghiên cứu từ Tạp chí Công nghệ Giáo dục Anh (British Journal of Educational Technology), các chuyên gia cho biết cảm giác đó kích hoạt cái gọi là sự lười biếng siêu nhận thức (metacognitive laziness), khi người học phó mặc cho công cụ AI cả việc lập kế hoạch, tự kiểm tra và điều chỉnh. Càng phó mặc, nền kiến thức càng mỏng, và khi nền tảng càng mỏng, người học lại càng phụ thuộc vào AI.
Nghiên cứu của chuyên gia Michael Gerlich trên 666 người tại Anh ghi nhận mối tương quan nghịch giữa tần suất dùng AI và khả năng tư duy phản biện, với người trẻ phụ thuộc nhiều nhất. Điều những dữ liệu này chạm tới là một quy luật cũ của khoa học nhận thức: việc học bền vững đòi hỏi một mức nỗ lực nhất định để vượt qua các trở ngại hữu ích (desirable difficulties), nếu trở ngại bị xóa bỏ hoàn toàn thì kiến thức sẽ không hình thành.
Lằn ranh ứng dụng
Tuy vậy, AI không hẳn là luôn có hại cho quá trình học tập. Cùng một công cụ có thể hỗ trợ hoặc phá hoại việc học, tùy thuộc vào cách ứng dụng của người dùng. Nghiên cứu của Đại học công nghệ Sydney (Úc) phân biệt rạch ròi giữa các phương thức giảm tải nhận thức có lợi, tức nhờ AI xử lý tác vụ cấp thấp như kiểm tra chính tả để giải phóng đầu óc cho phần cốt lõi. Và khoán trắng sẽ có hại, tức là giao cho AI chính phần tư duy mà người học cần phải thực thi.
Sự khác biệt nằm ở mục tiêu của quá trình học, học để hiểu hay học chỉ để cho xong. Một thí nghiệm năm 2025 thực hiện bởi Trường Giáo dục và Công nghệ Công nghiệp Thái Lan đã chia 240 sinh viên thành hai nhóm, một nhóm được hướng dẫn chỉ nhờ AI làm những việc lặt vặt như sửa lỗi chính tả hay tìm ý tưởng ban đầu, còn phần phân tích và lập luận thì tự làm. Kết quả là nhóm này tiến bộ về khả năng tư duy rõ rệt hơn nhóm tự học bình thường. Nói cách khác, AI dùng đúng cách không khiến người ta lười suy nghĩ, mà giảm tải đầu óc để nghĩ những việc khó hơn.