Tuyệt chiêu của Thủ tướng Ý đã đánh sập những tấm ảnh deepfake

Một tháng trước, Thủ tướng Ý Giorgia Meloni đã đối mặt với một cuộc tấn công bằng hình ảnh khi những bức ảnh deepfake ghép cảnh bà mặc nội y bắt đầu phát tán trên mạng xã hội. Thay vì né tránh hay đưa ra những tuyên bố phủ nhận thông thường, bà đã thực hiện một nước đi hoàn toàn bất ngờ: tự tay đăng tải chính hình ảnh đó lên nền tảng X.

Tròn một tháng trôi qua, chiến lược "ngả bài" này đã chứng minh hiệu quả khi dập tắt hoàn toàn sự lan truyền độc hại của bức ảnh, đồng thời hướng sự chú ý của dư luận toàn cầu vào vấn đề kiểm soát AI.

Lời cảnh báo trực diện của Thủ tướng Ý

Quay ngược thời gian về tháng 5, mạng xã hội X xuất hiện những hình ảnh do trí tuệ nhân tạo tạo ra mang khuôn mặt của Giorgia Meloni. Mục đích của những kẻ đứng sau là tạo ra một cú sốc truyền thông, lợi dụng tâm lý tò mò của đám đông để bôi nhọ hình ảnh của một nữ chính trị gia. Tuy nhiên, hành động chủ động chia sẻ bức ảnh giả mạo lên tài khoản cá nhân cùng lời bông đùa rằng ảnh giả trông đẹp hơn mình thực tế đã tước đi hoàn toàn tính giật gân mà những kẻ phát tán nhắm tới. Cư dân mạng ngay lập tức mất đi hứng thú trong việc chia sẻ nó như một tài liệu rò rỉ mang tính nhạy cảm.

Khi công bố hình ảnh giả mạo này, Thủ tướng Ý giải thích rằng các công cụ deepfake là một thứ vũ khí vô cùng nguy hiểm vì chúng có thể lừa dối, thao túng và tấn công bất kì ai. Bà khẳng định bản thân có tiếng nói và quyền lực để tự vệ, nhưng hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn nạn nhân khác ngoài kia lại không có được khả năng đó. Lời cảnh báo của bà phản ánh một thực tế khắc nghiệt về sức mạnh tàn phá của thông tin sai lệch đối với danh dự con người.

Nhận định của bà hoàn toàn chính xác, mặc dù về mặt kĩ thuật, bức ảnh nói trên không phải là một sản phẩm deepfake truyền thống. Đó là một bức ảnh được tạo ra hoàn toàn bằng AI mang khuôn mặt của bà. Khác với những phiên bản deepfake sơ khai trước đây vốn chỉ hoạt động bằng cách hoán đổi khuôn mặt của một người thật trong một bức ảnh gốc với khuôn mặt của một người khác, hệ thống AI ngày nay có thể sử dụng các thành phần rời rạc.

Các phần mềm này phân tích và lắp ghép các chi tiết như khuôn mặt, cơ thể, địa điểm, giọng nói và âm thanh thực để tổng hợp nên một phương tiện truyền thông hoàn toàn mới mẻ. Quá trình phức tạp này khiến cho bản chất thực sự của bức ảnh gần như không thể bị phát hiện bằng các phương pháp nhận diện thông thường. Vì người dùng không thể tìm kiếm ngược để đối chiếu hình ảnh với một nguồn gốc ban đầu trên web, họ rất dễ bị đánh lừa và tin rằng đó là một hình ảnh nguyên bản có thật.

Trước đó, Meloni đã từng khởi kiện hai người đàn ông vì tội tạo ra một video khiêu dâm deepfake về bà vào năm 2024. Trong lần đối mặt này, thay vì phản ứng bằng sự tức giận, bà nói đùa rằng những bức ảnh giả trông đẹp hơn bà rất nhiều và dùng chính bức ảnh đó để làm một bài học phục vụ cộng đồng mang đậm tính thời sự của năm 2026. Bà viết rằng nguyên tắc quan trọng phải luôn được áp dụng là kiểm tra trước khi tin và tin trước khi chia sẻ.

Điều này xảy ra với bà ngày hôm nay và vào ngày mai, thứ hai, thứ ba hay bất kì lúc nào, nó hoàn toàn có thể xảy ra với bất kì ai. Hành động tự đưa mình ra trước công chúng cho thấy sự dũng cảm của Meloni, nhưng thế giới cần nhiều hơn là những lời khuyên để giảm tác hại của vấn nạn này. Chúng ta đã vượt xa giai đoạn chỉ dừng lại ở việc giáo dục nhận thức, và đây là lúc mọi quốc gia cần bắt tay vào hành động thực tiễn để bảo vệ người dân ở mức tối đa.

Mối đe dọa hiện sinh đối với nhận thức và sự sụp đổ của sự thật khách quan

Trí tuệ nhân tạo đang đặt ra một mối đe dọa hiện sinh đối với nhân loại. Công nghệ này có thể vũ khí hóa các thành kiến tâm lí của chúng ta, từ đó phá hủy hoàn toàn cảm nhận chung về một thực tại khách quan mà xã hội đã cất công xây dựng hàng thế kỉ. Những sự kiện diễn ra trong vài tháng qua là minh chứng rõ ràng cho sức mạnh thao túng của thuật toán. Hãy xem xét trường hợp của Jessica Foster, một nhân vật có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội được tạo ra bằng thuật toán với mục đích ủng hộ ông Trump.

Nhân vật ảo này đã thu hút một triệu người theo dõi chỉ trong vòng ba tháng nhằm mục đích lôi kéo nam giới đến một trang web dành cho người lớn. Tài khoản của nhân vật này sau đó đã bị xóa khỏi nền tảng Instagram. Mặc dù tính cách kĩ thuật số của Foster có rất nhiều lỗi kết xuất đồ họa rõ ràng và các kịch bản vô lí so với những bức ảnh mượt mà của Meloni, những người theo dõi cô vẫn tự nguyện phớt lờ những điểm bất hợp lí đó. Nguyên nhân cốt lõi là do ảo ảnh này thỏa mãn hoàn hảo những kì vọng và hệ tư tưởng của họ.

Ở một chiều hướng khác, mức độ nghiêm trọng của vấn đề càng thể hiện rõ khi thực tế bị đảo lộn. Khi một đoạn video hợp pháp được công bố chứng minh Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vẫn còn sống sau những tin đồn về một vụ ám sát, cộng đồng mạng đã lập tức bác bỏ đoạn phim đó và cho rằng đó là sản phẩm deepfake. Sự phủ nhận này được tiếp sức mạnh mẽ bởi các phần mềm trò chuyện trí tuệ nhân tạo thường xuyên cung cấp thông tin sai lệch. Ngay cả khi các nhà phân tích độc lập và các tổ chức kiểm chứng thông tin cung cấp bằng chứng không thể chối cãi rằng đoạn video là xác thực, những nỗ lực đó vẫn thất bại trong việc thuyết phục những người thích bám víu vào các thuyết âm mưu của riêng họ.

Khi bị mắc kẹt trong một thực tại nơi sự thật khách quan đã bị các gã khổng lồ công nghệ làm bốc hơi hoàn toàn, xã hội cần nhiều hơn là một bài đăng trên mạng xã hội. Các chiến dịch giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng không còn đủ sức để chống lại những cái giá phải trả khổng lồ về kinh tế và con người mà vấn đề này đang gây ra. Mọi chính trị gia đều phải hành động ngay từ bây giờ trước khi mọi thứ vượt khỏi tầm kiểm soát. Sự thật đang bị thao túng từng giây phút và niềm tin của con người vào những gì họ nhìn thấy đang bị bào mòn một cách nghiêm trọng.

Giải pháp công nghệ phần cứng và hành lang pháp lí bảo vệ quyền con người

Chiến lược lối thoát duy nhất còn lại để cứu vãn thực tại chung của chúng ta là các chính phủ trên toàn cầu phải can thiệp mạnh mẽ. Họ cần buộc các công ti công nghệ phải áp dụng phần cứng cũng như phần mềm có khả năng xác thực ảnh, video và âm thanh thực một cách tuyệt đối, xóa bỏ mọi sự hoài nghi. Vào tháng 3, một nhóm nghiên cứu tại viện ETH Zurich đã đề xuất một giải pháp được đánh giá là đủ nghiêm túc để đối phó với quy mô của mối đe dọa này. Hệ thống này sử dụng các cảm biến kí mã hóa một bức ảnh ngay tại thời điểm chính xác mà ánh sáng và âm thanh đập vào chúng.

Khác với các hệ thống hiện nay thường đóng dấu xác thực thông qua bộ xử lí chính của thiết bị vốn để lại những lỗ hổng dễ bị đánh chặn và giả mạo, thiết kế mới này khóa quá trình xác minh trực tiếp vào chính hành động ghi hình. Hiểu một cách đơn giản, phát minh này sẽ khiến việc biến các phương tiện truyền thông tổng hợp thành sản phẩm thật trở nên vô cùng khó khăn.

Bằng chứng xác thực sẽ được sinh ra bên trong phần cứng ngay từ ban đầu, thay vì được thêm vào sau đó bằng phần mềm, thứ vốn rất dễ bị qua mặt. Nhờ vậy, mọi người có thể tìm kiếm "dấu ấn của sự thật" trong bất kì phương tiện truyền thông nào được xuất bản trên mọi nền tảng, từ các ấn phẩm báo chí cho đến các mạng lưới truyền thông xã hội. Theo lời khuyên của Meloni, bất cứ thông tin nào thiếu đi dấu ấn đó đều phải tự động bị nghi ngờ và phớt lờ.

Các quốc gia cũng phải hành động để cung cấp công cụ cho công dân của họ nhằm gỡ bỏ bất kì hình ảnh nào sử dụng khuôn mặt của họ. Điều này có thể thực hiện thông qua việc ban hành các bộ luật tương tự như Đạo luật Bản quyền Thiên niên kỉ Kĩ thuật số tại Mỹ. Thay vì buộc những người bình thường phải tự đăng kí bản quyền cho chính mình, họ nên được trao quyền để dễ dàng gỡ bỏ bất kì phiên bản trí tuệ nhân tạo trái phép nào của bản thân trên bất kì trang web công cộng hay mạng xã hội nào.

Tính đến thời điểm hiện tại, Đan Mạch là quốc gia duy nhất thực hiện được điều này một cách quyết liệt. Nhằm nỗ lực cung cấp sự bảo vệ chống lại việc sao chép công dân bằng thuật toán, quốc gia này đã viết lại bộ luật của mình vào năm ngoái. Hành động pháp lí này đảm bảo rằng mọi cư dân đều sở hữu chặt chẽ quyền đối với khuôn mặt sinh học và giọng nói tự nhiên của họ.

Bộ trưởng Văn hóa Đan Mạch Jakob Engel-Schmidt đã tóm tắt vấn đề này một cách hoàn hảo khi tuyên bố rằng con người có thể bị đưa qua máy sao chép kĩ thuật số và bị lạm dụng cho đủ mọi mục đích, và ông không sẵn sàng chấp nhận điều đó. Vụ việc của Meloni, một trong hàng triệu trường hợp đang diễn ra, chứng minh một lần nữa rằng vị bộ trưởng Đan Mạch đã hoàn toàn đúng khi tuyên bố tính cấp thiết của đạo luật mà chính phủ của ông đã thông qua.

Chúng ta cần ngăn chặn vấn nạn này một cách dứt khoát bằng các công cụ hiện có và bất kì công cụ nào khác mà các nhà lập pháp và kĩ sư có thể tạo ra. Những hình ảnh giả mạo, miễn là chúng nằm trong giới hạn pháp lí hiện hành, vẫn có thể cùng tồn tại với thực tế. Tuy nhiên, các tập đoàn công nghệ khổng lồ đang thu lợi từ vấn đề này phải hành động ngay lập tức để bảo vệ sự toàn vẹn của thông tin.

Bùi Tú