Bùng nổ AI khiến nhu cầu thiếc tăng gấp 3 lần, Việt Nam hưởng lợi?
Làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc không chỉ trong ngành công nghệ mà còn trên thị trường nguyên liệu toàn cầu, đặc biệt là nhu cầu thiếc.
Các chuyên gia dự báo nhu cầu thiếc dành cho hệ thống AI sẽ tăng gấp ba lần trong vòng 5 năm tới, trong khi nguồn cung toàn cầu ngày càng chịu áp lực bởi địa chính trị và chính sách bảo hộ tài nguyên.
Từ cơn sốt AI đến cuộc bùng nổ nhu cầu thiếc
Nhắc đến AI, người ta thường nghĩ tới các mô hình ngôn ngữ khổng lồ, siêu máy tính hay trung tâm dữ liệu tiêu thụ lượng điện khổng lồ. Tuy nhiên, phía sau những công nghệ đó là một chuỗi cung ứng vật liệu phức tạp, trong đó thiếc đang nổi lên như một mắt xích quan trọng.
Theo bà Vicky Qiao, chuyên gia phân tích cấp cao của Shanghai Metals Market (SMM), lượng thiếc được sử dụng trong các máy chủ AI hiện nay đạt khoảng 6.000-8.000 tấn mỗi năm. Đến năm 2030, con số này có thể tăng lên 22.000-25.000 tấn, tương đương mức tăng gần gấp ba lần.
Thiếc đóng vai trò thiết yếu trong vật liệu hàn dùng để gắn các vi mạch bán dẫn lên đế chip. Khi các hãng công nghệ liên tục mở rộng hạ tầng AI và xây dựng thêm các trung tâm dữ liệu quy mô lớn, nhu cầu về chip xử lí cũng tăng theo cấp số nhân. Điều này kéo theo nhu cầu tiêu thụ thiếc tăng mạnh.
Trong vài năm gần đây, các tập đoàn như Nvidia, Microsoft, Amazon hay Meta đã đầu tư hàng trăm tỉ USD vào hạ tầng AI. Hàng triệu bộ xử lí đồ họa (GPU) và chip tăng tốc AI được sản xuất để phục vụ quá trình huấn luyện và vận hành các mô hình trí tuệ nhân tạo thế hệ mới.
Theo đánh giá của SMM, mặc dù tổng nhu cầu thiếc toàn cầu chỉ tăng trung bình khoảng 1,7% mỗi năm đến năm 2030, nhưng AI đang trở thành động lực tăng trưởng quan trọng nhất của thị trường. Sự suy giảm ở một số lĩnh vực điện tử truyền thống hiện không đủ để bù đắp cho nhu cầu ngày càng lớn từ ngành công nghiệp AI.
Thị trường tài chính cũng bắt đầu phản ánh xu hướng này. Giá hợp đồng tương lai thiếc trên London Metal Exchange đã liên tục tăng trong năm qua. Các nhà đầu tư ngày càng xem thiếc như một "kim loại AI", tương tự cách đồng từng được coi là kim loại của quá trình điện khí hóa hay lithium gắn liền với cuộc cách mạng xe điện.
Nguồn cung căng thẳng và nguy cơ hình thành “điểm nghẽn AI”
Nếu nhu cầu thiếc đang tăng nhanh nhờ AI, thì nguồn cung lại đối mặt với nhiều rủi ro hơn bao giờ hết. Bà Qiao mô tả thị trường thiếc hiện nay là "siêu nhạy cảm" trước các biến động địa chính trị và chính sách quản lí tài nguyên của các quốc gia sản xuất.
Một ví dụ điển hình là Indonesia, quốc gia sản xuất thiếc lớn thứ hai thế giới sau Trung Quốc. Chính phủ Indonesia gần đây đã áp dụng quy định mới yêu cầu các doanh nghiệp khai thác phải xin lại giấy phép hoạt động hằng năm thay vì chu kì 3 năm như trước đây.
Chính sách này được cho là sẽ làm giảm đáng kể sản lượng xuất khẩu. Theo ước tính của SMM, hạn ngạch khai thác lí thuyết của Indonesia năm nay chỉ còn khoảng 55.000-60.000 tấn, thấp hơn đáng kể so với mức 78.000 tấn của năm 2019.
Không chỉ Indonesia, nhiều khu vực khai thác quan trọng khác cũng đang đối mặt với bất ổn. Tại Cộng hòa Dân chủ Congo, các cuộc giao tranh giữa lực lượng M23 và quân đội chính phủ đã ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động khai thác, thậm chí khiến một số mỏ phải đóng cửa.
Trong khi đó, tại Myanmar, chính quyền địa phương từng đình chỉ hoạt động khai thác thiếc nhằm bảo vệ tài nguyên. Khi lệnh cấm được gỡ bỏ, các doanh nghiệp tiếp tục đối mặt với những khó khăn kĩ thuật do nước mưa tích tụ trong khu vực khai thác suốt thời gian dài.
Theo dự báo của SMM, nguồn cung thiếc toàn cầu giai đoạn 2026-2030 chỉ tăng khoảng 1,16% mỗi năm – thấp hơn đáng kể so với tốc độ tăng nhu cầu từ các ngành công nghệ mới.
Điều này khiến nhiều chuyên gia bắt đầu lo ngại về khả năng xuất hiện "điểm nghẽn tài nguyên" trong kỉ nguyên AI. Nếu GPU là "bộ não" của trí tuệ nhân tạo thì thiếc đang dần trở thành một trong những nguyên liệu nền tảng để bộ não đó được sản xuất.
Một chi tiết đáng chú ý là ngoài Trung Quốc và Indonesia, danh sách các quốc gia sản xuất thiếc lớn nhất thế giới còn có Brazil, Peru, Australia và Việt Nam. Điều này đồng nghĩa Việt Nam có thể hưởng lợi từ xu hướng gia tăng nhu cầu đối với các khoáng sản chiến lược phục vụ AI.
Trong nhiều năm qua, thế giới thường nhắc tới cuộc đua chip bán dẫn, cuộc đua trung tâm dữ liệu hay cuộc đua mô hình AI. Tuy nhiên, phía sau các cuộc đua đó đang xuất hiện một mặt trận mới ít được chú ý hơn: cuộc cạnh tranh giành quyền tiếp cận các loại khoáng sản quan trọng.