Nhật Bản lao đao vì Trung Quốc siết chặt xuất khẩu đất hiếm

Trong hai tháng liên tiếp, lượng đất hiếm xuất sang Nhật giảm hơn 80%, buộc các doanh nghiệp nước này phải khẩn trương tìm kiếm nguồn cung thay thế từ Australia, Ấn Độ và đẩy mạnh tái chế. Tuy nhiên, bài toán giảm phụ thuộc vào Trung Quốc vẫn là thách thức lớn khi Bắc Kinh tiếp tục nắm giữ vị trí thống trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trung Quốc giảm mạnh xuất khẩu đất hiếm, ngành công nghiệp Nhật Bản đối mặt nguy cơ gián đoạn

Nhật Bản đang chứng kiến một trong những cú sốc nguồn cung đất hiếm nghiêm trọng nhất trong nhiều năm trở lại đây sau khi Trung Quốc tăng cường các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với nhóm khoáng sản chiến lược này.

Theo dữ liệu thương mại từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc được báo Nikkei phân tích, lượng xuất khẩu bảy loại đất hiếm nằm trong diện hạn chế sang Nhật Bản đã giảm mạnh trong những tháng đầu năm 2026. Riêng tháng 3 và tháng 4, mức giảm lần lượt lên tới 88% và 82% so với cùng kì năm trước.

Động thái này diễn ra sau khi Bắc Kinh áp dụng các quy định kiểm soát xuất khẩu đối với các vật liệu có thể sử dụng cho cả mục đích dân sự và quân sự. Các biện pháp được cho là một phần trong chiến lược gia tăng sức ép kinh tế giữa lúc quan hệ song phương xuất hiện những căng thẳng liên quan đến vấn đề eo biển Đài Loan.

Đáng chú ý, dysprosium và terbium (hai nguyên tố đất hiếm quan trọng trong sản xuất nam châm hiệu suất cao cho động cơ xe điện) gần như không còn được xuất khẩu sang Nhật kể từ đầu năm. Trong khi đó, xuất khẩu yttrium giảm hơn 90%.

Đây đều là những vật liệu có vai trò đặc biệt quan trọng trong nhiều ngành công nghệ cao. Yttrium được sử dụng trong thiết bị y tế dùng laser, máy móc sản xuất chip bán dẫn, công nghiệp hàng không và lĩnh vực vũ trụ. Dysprosium và terbium lại là thành phần không thể thiếu trong các loại nam châm hiệu suất cao phục vụ ngành xe điện, robot và tự động hóa.

Không chỉ nguyên liệu thô, các sản phẩm nam châm chứa đất hiếm cũng đang gặp khó khăn khi xin giấy phép xuất khẩu từ phía Trung Quốc. Một lãnh đạo doanh nghiệp Nhật Bản cho biết gần như không có giấy phép nào được cấp cho các loại nam châm hiệu suất cao sử dụng dysprosium.

Điều này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng đối với nhiều ngành công nghiệp chủ lực của Nhật Bản, từ ô tô, điện tử đến sản xuất thiết bị công nghệ cao.

Australia, Ấn Độ và tái chế trở thành phương án thoát phụ thuộc

Trước sức ép ngày càng lớn từ việc thiếu hụt nguồn cung, các doanh nghiệp Nhật Bản đang đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa nguồn đất hiếm nhằm giảm sự lệ thuộc vào Trung Quốc.

Một trong những hướng đi được chú ý nhất là Australia. Quốc gia này hiện là nhà sản xuất đất hiếm lớn thứ ba thế giới và sở hữu trữ lượng được đánh giá rất tiềm năng. Tập đoàn JX Advanced Metals đã đầu tư vào các mỏ khoáng sản tại Australia nhằm đảm bảo nguồn cung dài hạn cho ngành công nghiệp Nhật Bản.

Bên cạnh đó, Ấn Độ (quốc gia đứng thứ sáu thế giới về sản lượng đất hiếm) cũng được xem là đối tác tiềm năng trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Ở lĩnh vực công nghệ vật liệu, nhiều doanh nghiệp đang nghiên cứu những giải pháp mang tính đột phá hơn. Proterial, một trong những nhà sản xuất vật liệu hàng đầu Nhật Bản, đang xem xét xây dựng nhà máy sản xuất nam châm neodymium không sử dụng các loại đất hiếm nằm trong diện hạn chế.

Song song với việc tìm kiếm nguồn cung mới, tái chế cũng nổi lên như một giải pháp quan trọng. Mitsubishi Materials mới đây đã quyết định đầu tư vào một công ti công nghệ của Mỹ chuyên tái chế đất hiếm từ các thiết bị điện tử và sản phẩm công nghiệp đã qua sử dụng.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng việc thay thế vai trò của Trung Quốc trong ngắn hạn gần như là bất khả thi. Dù chỉ chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác toàn cầu, Trung Quốc hiện kiểm soát tới 90% công suất chế biến và tinh luyện đất hiếm trên thế giới. Điều đó có nghĩa là ngay cả khi các quốc gia khác khai thác được nhiều đất hiếm hơn, họ vẫn phải đối mặt với bài toán xử lí và tinh chế.

Một lãnh đạo của nhà sản xuất lớn tại Nhật Bản thừa nhận rằng nếu tình trạng hiện nay kéo dài, các nhà máy trong nước có thể buộc phải giảm công suất hoặc tạm dừng hoạt động do thiếu nguyên liệu.

Chính phủ Nhật Bản cũng đang theo dõi sát diễn biến này. Tokyo lo ngại các doanh nghiệp trong nước có thể buộc phải chuyển một phần hoạt động sản xuất sang Trung Quốc để tiếp cận nguồn nguyên liệu ổn định hơn.

Nỗi lo này không phải không có cơ sở. Sau cuộc khủng hoảng ngoại giao liên quan đến quần đảo Senkaku năm 2010, Trung Quốc từng đình chỉ xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản. Khi đó, nhiều nhà sản xuất nam châm của Nhật đã chuyển dây chuyền sang Trung Quốc để duy trì hoạt động. Không ít chuyên gia cho rằng quá trình này đã góp phần thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của ngành nam châm Trung Quốc trong những năm sau đó.

Mười lăm năm sau, lịch sử dường như đang lặp lại. Tuy nhiên, lần này Nhật Bản quyết tâm hơn trong việc xây dựng một chuỗi cung ứng đa dạng và bền vững. Dẫu vậy, con đường giảm phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc vẫn sẽ là một cuộc đua dài hơi, đòi hỏi nguồn lực đầu tư khổng lồ cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ và doanh nghiệp.

Bùi Tú