Ý tưởng Quỹ tài sản quốc gia AI của Trump sẽ khiến ai chịu thiệt hại?

Đề xuất này mang dáng dấp của một chính sách dân túy nhằm xoa dịu nỗi sợ mất việc làm do sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, đồng thời đánh dấu một cuộc tái định hình dòng tiền quy mô lớn chưa từng có. Để hàng trăm triệu người dân Mỹ có thể nhận được các khoản bồi hoàn tài chính, một lượng tài sản khổng lồ bắt buộc phải bị trích xuất hoặc dịch chuyển khỏi túi của các thế lực tài chính và công nghệ hiện tại. Chưa hết, cả chính người dân cũng phải gánh Quỹ tài sản này.

Bản chất và cơ chế của Quỹ tài sản công AI

Ý tưởng chia sẻ tài sản trí tuệ nhân tạo bắt nguồn từ khái niệm Quỹ tài sản công do chính OpenAI công bố và được Sam Altman trực tiếp thúc đẩy với chính quyền từ đầu năm 2025. Sự đồng thuận chính trị bất ngờ đã xuất hiện khi Tổng thống Donald Trump thảo luận trực tiếp chiến lược này ngay trên chuyên cơ Air Force One. Sự hội tụ quan điểm này được củng cố vững chắc bởi Đạo luật Quỹ tài sản chủ quyền AI do Thượng nghị sĩ Bernie Sanders khởi xướng.

Về mặt cơ chế vận hành dự kiến, các tập đoàn trí tuệ nhân tạo hàng đầu sẽ tự nguyện hoặc bị buộc phải trích nộp một tỉ lệ cổ phần nhất định cho chính phủ liên bang. Lấy trường hợp tiêu biểu là OpenAI, tập đoàn này đang được định giá sát mốc 850 tỉ USD ngay trước thềm phát hành cổ phiếu ra công chúng lần đầu. Một phần nhỏ cổ phần của OpenAI cũng tương đương với hàng chục tỉ USD tài sản thực tế. Khối lượng cổ phần trích nộp này sẽ được quản lý tập trung trong một quỹ quốc gia.

Mô hình phân phối lại của cải này được lấy cảm hứng trực tiếp từ Quỹ Cổ tức Alaska, hướng tới việc chia cổ tức bằng tiền mặt định kì cho các hộ gia đình. Cùng với đó, chính quyền liên bang có thể thiết lập các tài khoản đầu tư trị giá 1.000 USD cho mỗi trẻ em sinh từ năm 2025 trở đi. Lãi suất sinh lời từ quỹ sẽ giúp các tài khoản này lớn dần theo thời gian.

Việc biến công dân thành cổ đông mang lại niềm hy vọng về một mạng lưới an sinh xã hội thế hệ mới, bảo đảm sự ổn định cho người lao động khi hệ thống tự động hóa thay thế các quy trình làm việc truyền thống. Tuy nhiên, để hiện thực hóa cơ chế này, một nguồn lực tài chính khổng lồ phải được tháo gỡ khỏi tay giới tư bản công nghệ để chuyển giao sang khu vực quản lí công.

Những "ông lớn" tài chính chịu tổn thất nặng nề

Khi kế hoạch lập quỹ được thực thi, các nhà đầu tư mạo hiểm và những cổ đông sáng lập sẽ là nhóm đầu tiên nếm trải sự sụt giảm tài sản. Việc phát hành thêm một lượng cổ phiếu khổng lồ để hiến tặng cho nhà nước sẽ tạo ra hiện tượng pha loãng cổ phiếu cực kì nghiêm trọng. Quá trình này trực tiếp hạ thấp tỉ lệ sở hữu và quyền biểu quyết của các quỹ đầu tư lớn như Thrive Capital hay Khosla Ventures.

Dòng tiền khổng lồ từ các đợt phát hành cổ phiếu tỉ USD sắp tới của OpenAI hay Anthropic đáng lí sẽ chảy trọn vẹn vào hệ thống tài chính của các nhà đầu tư mạo hiểm, nay lại bị cắt một phần lớn để chia cho công chúng. Sự can thiệp này kéo theo sự sụt giảm mạnh mẽ về biên lợi nhuận kì vọng, phá vỡ công thức tính toán tỉ suất hoàn vốn của giới tinh hoa tài chính.

Bên cạnh giới đầu tư mạo hiểm, liên minh các tập đoàn công nghệ lớn cũng đối mặt với những rạn nứt sâu sắc. Microsoft hiện là bên chịu áp lực nặng nề trong ván bài này. Với tư cách là đối tác chiến lược và cổ đông lớn nắm quyền chia sẻ lợi nhuận thương mại từ OpenAI, Microsoft buộc phải thương lượng lại toàn bộ cấu trúc tài chính khi một lượng lớn cổ phần bị trích xuất.

Quá trình đàm phán lại các điều khoản hợp tác sẽ bào mòn trực tiếp biên lợi nhuận của tập đoàn. Hơn thế nữa, áp lực can thiệp từ chính phủ tạo ra tâm lí e ngại về nguy cơ quốc hữu hóa một phần doanh nghiệp công nghệ, kích hoạt làn sóng bán tháo trên phố Wall và làm bốc hơi hàng trăm tỉ USD vốn hóa của các mã cổ phiếu đầu ngành.

Cùng lúc đó, các quỹ tài sản chủ quyền quốc tế, đặc biệt là từ khối Ả Rập, cũng chịu thiệt hại không nhỏ. Các quỹ ngoại quốc như MGX của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất vừa đổ nhiều tỉ USD vào các vòng gọi vốn của ngành trí tuệ nhân tạo Mỹ với mong muốn đa dạng hóa nền kinh tế khỏi dầu mỏ. Dưới tác động của các rào cản bảo hộ công dân Mỹ trong chính sách phân phối tài sản mới, những nhà đầu tư quốc tế này sẽ bị suy giảm đáng kể tầm ảnh hưởng và tiếng nói quản trị tại chính các công ti mà họ đã rót vốn đầu tư.

Khi cái bẫy rủi ro tài chính quay lại đè nặng lên người dân

Đằng sau viễn cảnh chia tiền hấp dẫn, những hệ lụy gián tiếp và kịch bản rủi ro tài chính rất có thể sẽ quay lại đè nặng lên chính những người dân yếu thế. Đối với người nộp thuế tại Mỹ, rủi ro từ các công ti trí tuệ nhân tạo thua lỗ là một bài toán vô cùng hóc búa. Ngành công nghiệp này đang tiêu tốn những khoản tiền khổng lồ để duy trì hạ tầng trung tâm dữ liệu và chi trả cho điện năng tiêu thụ.

Nếu chính phủ tiếp nhận cổ phần từ các công ti công nghệ đang bị định giá quá mức, sau đó lại phải dùng ngân sách công để gánh vác các khoản nợ khổng lồ hoặc bù lỗ chi phí vận hành, người nộp thuế sẽ trở thành bên mất tiền ròng. Việc gắn chặt tài chính quốc gia vào một lĩnh vực có tính rủi ro cao tiềm ẩn nguy cơ thâm hụt ngân sách nghiêm trọng.

Nhóm đối tượng tiếp theo phải gánh chịu hậu quả trực tiếp là người tiêu dùng cuối. Để bù đắp phần doanh thu thâm hụt do phải nộp cổ phần cho nhà nước, các công ti công nghệ chắc chắn sẽ tăng mạnh giá các gói cước dịch vụ như ChatGPT Plus hoặc đẩy mức phí giao diện lập trình ứng dụng của doanh nghiệp lên mức cao kỉ lục. Toàn bộ gánh nặng chi phí này cuối cùng sẽ được tính vào giá thành sản phẩm và dịch vụ mà người dân sử dụng hàng ngày.

Thêm vào đó, chính sách này còn tạo ra sự phân hóa sâu sắc trong nội bộ ngành công nghệ, có thể lấy trường hợp của Anthropic làm ví dụ điển hình. Tập đoàn này từ chối tham gia đàm phán việc chia sẻ cổ phần quốc gia. Quyết định đứng ngoài cuộc tạo ra một sự cạnh tranh bất bình đẳng trên thị trường tự do.

Các công ti chấp nhận nộp cổ phần sẽ phải gồng gánh chi phí và mất đi lợi thế tài chính tinh gọn so với đối thủ không tham gia. Điều này làm méo mó dòng chảy đổi mới sáng tạo, đồng thời tạo ra khe hở để các doanh nghiệp tìm cách lách luật thay vì tập trung phát triển công nghệ lõi.

Kế hoạch chia sẻ tài sản trí tuệ nhân tạo của Tổng thống Trump và OpenAI mang đậm tính cách mạng trong nỗ lực phân phối lại của cải xã hội. Dù vậy, xét trên khía cạnh kinh tế vĩ mô, đây hoàn toàn là một ván bài triệt tiêu lợi ích về mặt tài chính. Tiền không tự nhiên sinh ra từ hư vô để chia đều cho tất cả mọi người.

Đằng sau tấm séc cổ tức đẹp đẽ được gửi đến mỗi gia đình Mỹ là sự tổn thương tài chính cực lớn của giới đầu tư mạo hiểm, sự suy giảm lợi nhuận của các tập đoàn công nghệ và hàng loạt rủi ro dài hạn chực chờ đổ lên đầu nền kinh tế Mỹ. Việc lấy đi một phần tài sản từ các thế lực kinh tế để chia cho đám đông sẽ tạo ra những xáo trộn sâu sắc, buộc nước Mỹ phải đối mặt với một bài toán tái cân bằng vô cùng gian nan.

Bùi Tú