Ca sĩ Thanh Lam: 'Kẻ nổi loạn kiêu hãnh' và sự cực đoan tử tế
Khước từ những lối mòn dễ dãi, "kẻ nổi loạn kiêu hãnh" ca sĩ Thanh Lam thách thức mọi vùng nghe đại chúng bằng giọng hát "không chịu" bằng phẳng.
Ca sĩ Thanh Lam: Từ bệ đỡ đến lối rẽ riêng
Thanh Lam sinh ra trong một cái nôi nghệ thuật hoàn hảo. Cha là cố nhạc sĩ Thuận Yến (tên thật là Đoàn Hữu Công), mẹ là NSƯT Thanh Hương. Chị được đào tạo chính quy tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam dưới sự hướng dẫn trực tiếp của NSND Trung Kiên.
Với nền tảng kỹ thuật thanh nhạc thượng thừa, môi trường nghệ thuật học thuật và bệ đỡ gia đình vững chắc, chị sở hữu đầy đủ những điều kiện cần thiết để đi theo con đường bằng phẳng, an toàn nhất.
Con đường đó hoàn toàn có thể là: hát những bản pop ballad dễ nghe, biểu diễn đều đặn, chạy show kiếm tiền và duy trì tên tuổi ổn định trong một thị trường âm nhạc luôn cần những giọng ca được khán giả chấp nhận rộng rãi. Ở vị thế của một ngôi sao, khi nhiều đồng nghiệp chọn cách "hát không đổ mồ hôi" để tận hưởng hào quang an nhàn, Thanh Lam lại từ chối sự bình lặng đó.
Trong nhiều thập kỷ làm nghề, chị liên tục thử nghiệm, bóc tách và làm mới những tác phẩm đã quen thuộc. Thanh Lam không hát một bài theo cách cố định qua nhiều lần biểu diễn. Mỗi đêm diễn, mỗi lần thu âm là một lần chị đặt lại câu hỏi về cách xử lý ca khúc, chấp nhận tự làm khó mình.
Đó là thái độ làm nghề không phổ biến, thậm chí đi ngược lại xu thế của một ngành giải trí vốn coi sự ổn định và an toàn là tiêu chí hàng đầu.
Âm sắc dày, nội lực mạnh và chủ kiến không thỏa hiệp
Để nói về giọng hát Thanh Lam bằng các thông số kỹ thuật thuần túy là chưa đủ. Chị sở hữu âm sắc dày, màu sắc riêng biệt, nội lực mạnh cùng khả năng kiểm soát hơi thở và cao độ ở mức thượng thừa. Nhưng điều tạo nên dấu ấn độc đạo của "Diva Thanh Lam" là cách chị sử dụng những công cụ kỹ thuật đó theo chủ kiến riêng mang tính áp đặt thẩm mỹ nghệ thuật.
Chị không hát để tái hiện một bản ghi âm gốc hay tuân theo cách diễn giải đã có sẵn. Chị đặt quan điểm cá nhân, phơi bày toàn bộ bản năng dữ dội vào từng câu hát. Giọng hát Thanh Lam luôn có sức nén và độ căng đặc trưng.
Có những đoạn chị kìm giữ cảm xúc rất rõ, nén chặt lại trước khi bung mở. Cấu trúc cảm xúc trong một bài hát, qua cách xử lý của chị, thường không tuyến tính. Đó là lối kể chuyện bằng âm thanh có cá tính mạnh, trực diện và không thể trộn lẫn với bất kỳ giọng ca nào khác trong nhạc Việt.
Sự chọn lựa đó không phải không có giá. Lối hát phá cách, đẩy cảm xúc đến giới hạn khiến Thanh Lam thường lệch ra khỏi vùng nghe quen thuộc của số đông. Đặc biệt, các nốt luyến láy phá cách là một trong những điểm nhận diện rõ nhất, đồng thời cũng là điểm gây tranh luận nhiều nhất của chị.
Với người nghe không quen, những chỗ xử lý đó có thể cảm thấy "quá đà", ngột ngạt. Với người nghe quen, đó lại là phần thú vị, đáng chờ đợi nhất trong lối hát của chị.
Tranh luận này không mới và không có hồi kết. Nhưng điều đáng chú ý là sau nhiều thập kỷ, cách chị hát vẫn kéo được dư luận vào cuộc. Chị có thể tạo ra hai luồng yêu - ghét cực đoan, nhưng tuyệt đối không bao giờ khiến người nghe thờ ơ hay trở nên vô hình. Trong một thị trường âm nhạc với hàng trăm giọng ca mới xuất hiện mỗi năm, một giọng hát luôn duy trì được sức hút tranh luận xuyên thế kỷ là một thực tế hiếm ai đạt được.
Sự nhất quán từ sân khấu ra đời thực
Nếu phong cách ca hát của Thanh Lam có thể gói gọn bằng một từ, từ đó có lẽ là "không thỏa hiệp". Chị không điều chỉnh cách hát cho vừa với thị hiếu của số đông, không làm mềm những đoạn dữ dội để trở nên dễ chịu hơn với người nghe chưa quen. Chị sẵn sàng "cãi" lại thói quen nghe nhạc của công chúng để bảo vệ cái lý nghệ thuật của riêng mình.
Thái độ nghề nghiệp cực đoan một cách tử tế đó phản chiếu rõ ràng trong đời thực. Thanh Lam nổi tiếng là người thẳng thắn, bộc trực, nói thẳng chính kiến và không né tránh những phản hồi nghịch nhĩ. Khi được hỏi về quan điểm nghệ thuật hay về những tranh luận xung quanh phong cách của mình, chị thường trả lời trực tiếp, không dùng những câu ngoại giao mơ hồ.
Cá tính ngoài đời và trên sân khấu của chị nhất quán đến mức hiếm gặp. Nhiều nghệ sĩ chọn hình ảnh công khai khéo léo, khác biệt hoàn toàn với cách họ thực sự tư duy và làm việc. Ở Thanh Lam, ranh giới đó mờ đi rất nhiều.
Cách chị ứng xử với báo chí, với khán giả và với đồng nghiệp gần với cách chị đứng dưới ánh đèn màu: Trực tiếp, không vòng vo và không che bớt bản ngã để làm hài lòng người khác. Chị không chỉ không thỏa hiệp với người khác, mà quan trọng hơn, chị không thỏa hiệp với chính mình, liên tục tự đặt ra yêu cầu cao hơn để không bao giờ lặp lại sự nhàm chán.
Hà Nội và mạch nguồn gia đình xứ Quảng
Thanh Lam sinh, lớn lên và nuôi dưỡng con đường nghệ thuật tại Hà Nội. Không gian văn hóa thủ đô cùng những va chạm nghề nghiệp sớm đã bồi đắp nên nền tảng thẩm mỹ tinh tế của chị. Hà Nội chính là nơi chứng kiến chị xây dựng toàn bộ sự nghiệp, từ những năm tháng vỡ bài đầu tiên cho đến các đêm diễn lớn mang tính cột mốc của nhạc Việt."
Tuy nhiên, nhìn sâu vào sự quyết liệt, bướng bỉnh đến mức cực đoan của Thanh Lam, người ta lại thấy thấp thoáng một căn tính rất Quảng. Cha chị, cố nhạc sĩ Thuận Yến, có nguyên quán tại Duy Xuyên, Quảng Nam. Trong lịch sử gia tộc, chị là hậu duệ của bà Đoàn Quý Phi (tức Đoàn Thị Ngọc), người được tôn kính là “Bà Chúa tằm tang”.
Mạch nguồn gia đình đó, dù không xuất hiện trực tiếp trong những tác phẩm chị trình diễn, vẫn là một lớp trầm tích văn hóa âm thầm định hình nên khí chất của người nghệ sĩ.
Sự bộc trực, lòng tự trọng và tinh thần lao vào thử nghiệm đến vắt kiệt năng lượng như cách người miền Trung đối diện với bão giông, chính là mạch rễ quê cha kết hợp với kỷ luật nghệ thuật của đất Hà thành. Những yếu tố đó gặp nhau trong một giọng hát có bản sắc rõ ràng và không dễ pha lẫn.
Vị thế không thể thay thế trong nhạc Việt
Nhìn lại hành trình của ca sĩ Thanh Lam, điều nổi bật không phải là sự nhất trí của công chúng về giá trị nghệ thuật của chị. Chị chưa từng là một giọng ca được tất cả mọi người đồng thuận yêu thích.
Điều cốt lõi là chị đã duy trì một sự hiện diện nghệ thuật có chiều sâu và đầy quyền lực trong nhiều thập kỷ, trong khi vẫn giữ nguyên cách làm nghề theo đúng tiêu chuẩn khắt khe mà bản thân tự đặt ra.
Giữa một thị trường âm nhạc chuộng sự dễ dãi, lựa chọn của Thanh Lam phải đánh đổi bằng một chi phí thực tế. Nhưng chính lối rẽ gai góc đó đã giữ cho tên tuổi của chị đứng vững qua nhiều thập kỷ. Chị không để người nghe bình thản đón nhận. Chị buộc họ phải tranh luận, phải tư duy và cuối cùng là dành sự kính trọng cho một giá trị nghệ thuật nghiêm túc, kiên định.
