Không quân Mỹ thay đổi cách vận dụng vũ khí tầm xa theo phương châm “Hỏa khí phân tán”
Học thuyết sử dụng vũ khí tầm xa của Không quân Mỹ đang có sự thay đổi theo hướng có thể được mô tả bằng phương châm nổi tiếng của nghệ thuật quân sự Việt Nam: “Hỏa khí phân tán, hỏa lực tập trung”.
Tháng 4 năm 2026, Không quân Mỹ công bố chương trình “Dòng tên lửa giá rẻ số lượng lớn” (Family of Affordable Mass Missile – FAMM), dự kiến mua hơn 29.000 tên lửa hành trình từ nhiều nhà cung cấp trong 5 năm với ngân sách 12,6 tỷ USD. Lực lượng này dự tính biến mọi máy bay có thể, từ tiêm kích tới máy bay vận tải, thành bệ phóng tên lửa hành trình.
Rủi ro của sự tập trung hóa
Logic truyền thống của vũ khí tầm xa như tên lửa hành trình gắn liền với những nền tảng mang phóng cỡ lớn. Ví dụ như tàu khu trục, máy bay ném bom chiến lược hoặc tàu ngầm tấn công hạt nhân. Cách tiếp cận này mang tới những phương tiện hỏa lực mạnh, nhưng cũng là mục tiêu giá trị cao. Đối mặt với một đối thủ có năng lực đánh trả, việc tập trung quá nhiều bệ phóng và tên lửa đắt đỏ lại trở thành rủi ro lớn.
Chiến trường hiện đại như ở Ukraine hay Trung Đông củng cố lo ngại này. Bất kỳ khí tài nào tập trung đông, phát xạ nhiều tín hiệu đều không thể tránh khỏi bị phát hiện và trở thành mục tiêu ưu tiên. Công nghệ về trinh sát, dẫn đường và tấn công chính xác đã phát triển tới mức không còn là “độc quyền” của các nước phát triển. Trong khi đó, việc duy trì số lượng lớn bệ phóng rẻ, có tính cơ động cao giúp các lực lượng được đánh giá yếu thế hơn duy trì sức chiến đấu hiệu quả hơn. Bài toán phi đối xứng trở thành cuộc đua bào mòn chi phí, nơi đối thủ mạnh hơn phải tiêu tốn tài nguyên đáng kể, vừa để bảo vệ bản thân lẫn tìm diệt một số lượng phương tiện phóng vượt quá số vũ khí tấn công có thể sử dụng.
Tuy nhiên, bài toán chi phí đó cũng đúng với bên có tiềm lực lớn hơn. Với triết lý “số lượng cũng là một loại chất lượng”, ưu thế về khả năng tấn công bão hòa được tăng cường nhờ năng lực sản xuất của một nền công nghiệp quốc phòng phát triển. Có thể lấy ví dụ Nga đón nhận và triển khai rất nhiều phương án tên lửa hành trình tầm xa giá rẻ, với quy mô lớn hơn nhiều lần Ukraine. Các loại tên lửa này phóng được từ nhiều loại phương tiện, từ máy bay không người lái, thậm chí có loại chuyên biệt cho tiêm kích thế hệ 5. Thực tế này đã cho thấy, tên lửa giá rẻ nay đã trở thành vũ khí không thể thiếu để bổ trợ cho các vũ khí công nghệ cao, không còn là giải pháp “chắp vá”.
Tên lửa nhiều tạo nhu cầu cho bệ phóng số lượng lớn
Quân đội Mỹ cũng nhìn ra vấn đề chi phí đó từ lâu, và thực tiễn từ xung đột ở Trung Đông đã chứng minh lo ngại đó. Chương trình FAMM là một sự thay đổi rõ rệt so với truyền thống đạn tốt, công nghệ cao nhưng đắt đỏ. Theo Air & Space Forces Magazine, đơn giá trung bình mỗi tên lửa hành trình của chương trình rơi vào khoảng 100.000 USD.
Với số lượng lớn lên tới hàng chục nghìn tên lửa giá rẻ, cần nhiều bệ phóng kiểu “hỏa khí phân tán” để phóng từ nhiều hướng cùng lúc, buộc đối phương phải quá tải phòng không. Đối với Không quân Mỹ, giải pháp sẽ không chỉ nằm ở số lượng máy bay chiến đấu đang có, mà còn ở việc tận dụng đội bay vận tải hùng hậu nhất thế giới, thông qua chương trình Dragon Cart (trước đó là Rapid Dragon). Các máy bay vận tải C-130 và C-17 có thể đảm nhiệm vai trò bệ phóng tên lửa hành trình bằng pallet thả từ cửa hàng hóa mà không cần cải tạo. Theo The Aviationist, chương trình dự kiến sẽ được triển khai vào năm 2027.
Song song, công ty General Atomics Aeronautical Systems (GA-ASI) đang tích hợp các tên lửa chủ lực LRASM, JSM và JASSM lên máy bay không người lái MQ-9B SkyGuardian và SeaGuardian. Đây là một hướng đi tích hợp đạn đắt tiền lên phương tiện phóng rẻ, tưởng chừng ngược với tích hợp đạn rẻ tiền lên phương tiện phóng đắt, nhưng phục vụ chung mục đích là tăng tổng số lượng phương tiện phóng và giảm rủi ro.
Thách thức khi cần “hỏa lực tập trung”
Một mô hình “hỏa khí phân tán” tuy đảm bảo được năng lực duy trì sức chiến đấu và giúp tạo lợi thế trong chiến tranh tiêu hao, nhưng lại đặt gánh nặng lên khía cạnh “hỏa lực tập trung” nếu muốn phát huy hiệu quả các đòn đánh. Sự tăng vọt của số lượng nền tảng phóng đạn đặt yêu cầu rất cao về tự động hóa chỉ huy, chia sẻ dữ liệu mục tiêu. Bệ phóng nhiều, nhỏ gọn, cơ động cao lại yêu cầu mạng lưới hậu cần – kỹ thuật phải phân tán tương ứng, phức tạp hơn nhiều so với mô hình tập trung hóa.
Hiện chưa rõ liệu mạng lưới chỉ huy hiện tại của Mỹ có thể mở rộng đủ nhanh để điều phối mô hình mới hay chưa. Tuy nhiên, thực tế mới của chiến tranh hiện đại không đợi và buộc tất cả các bên, kể cả siêu cường quân sự hàng đầu, phải thích ứng. Xu hướng “hỏa khí phân tán, hỏa lực tập trung” phản ánh một thừa nhận rằng trong bối cảnh các cường quốc không còn nắm lợi thế tuyệt đối về thông tin và tầm bắn, giải pháp “thực dụng” nhất sẽ là tìm cách sống sót lâu hơn và bắn trả nhiều hơn.