Vì sao kiểu pháo phản lực HIMARS đang dần thống trị thị trường vũ khí?
Kiểu dáng hình hộp đặc trưng thấy trên pháo phản lực M142 HIMARS đang ngày càng được nhiều quốc gia ưa chuộng và học theo.
Nạp đạn - một nửa quan trọng của bài toàn “bắn xong chạy”
Lịch sử của pháo phản lực HIMARS xuất phát từ chương trình “Hệ thống hỏa lực chi viện rocket chung“ (General Support Rocket System – GSRS) năm 1975 của Mỹ. Yêu cầu của chương trình là phải cho ra một mẫu pháo phản lực thích ứng được với việc sẽ luôn bị khối Warsaw áp đảo về số lượng pháo.
Loại pháo phản lực mới phải có cỡ nòng lớn để tăng uy lực loạt bắn, và quan trọng nhất là tính cơ động. Tất cả các mẫu tham gia chương trình đều được đặt trên gầm bánh xích và có cơ cấu “phóng - nạp tích hợp” (Launcher-Loader Module - LLM). Cuối cùng, cơ cấu LLM của công ty Vought được đánh giá là tốt nhất trong các mẫu tham gia dự án và thắng thầu chương trình GSRS – nay trở thành pháo phản lực M270.
Sau này, yêu cầu về tính cơ động của pháo phản lực tiếp tục được nâng cao, đòi hỏi năng lực cơ động bằng đường không. Do đó M142 HIMARS ra đời. HIMARS sử dụng khung gầm xe tải hạng nhẹ và cơ cấu LLM của M270, giảm còn một module để gọn nhẹ hơn. Trước đây, cũng có một phương án M270 chỉ với một cơ cấu LLM để giảm khối lượng.
Phóng đạn nhanh và chạy nhanh chỉ giải quyết một nửa bài toán về cơ động. Nửa còn lại là nạp đạn. Nếu bệ phóng phải đợi xe nạp đạn tới, lợi thế cơ động có thể suy giảm đáng kể do thời gian vào vị trí nạp tăng, số phương tiện tập trung tại một điểm tăng, dấu vết trên chiến trường lộ rõ hơn.
Thiết kế tích hợp nạp đạn trên bệ phóng giải quyết vấn đề này. Xe bệ phóng tự lấy đạn ở các vị trí nạp được chuẩn bị trước. Tổ vận hành trên xe bệ phóng nạp đạn rồi di chuyển tới vị trí bắn khác. Ngụy trang, che giấu một vị trí chỉ có đạn dễ dàng hơn nhiều so với một vị trí có nhiều nhân lực hoặc xe nạp đạn cồng kềnh, điều giúp tăng cường đáng kể khả năng sống sót của một loại pháo hoạt động trên tiền tuyến.
Nguyên tắc cốt lõi là giảm hiện diện của các thành phần khác của tổ hợp pháo phản lực trong chu trình bắn – nạp – di chuyển. Một tổ hợp có thể chỉ cần xe bệ phóng cơ động giữa các vị trí bắn và điểm nạp đạn, không bộc lộ thêm mục tiêu khác cho đối phương.
Dễ dàng, an toàn và tiềm năng tự động hóa
Đặc điểm có thể được thực hiện với ít nhân lực là một ưu thế ít được chú ý đối với kiểu nạp đạn của HIMARS, nhưng rất quan trọng nếu đi sâu phân tích. Module đạn sau khi được nối vào hệ LLM được căn chỉnh sẵn cho thẳng hàng với ray trượt của bệ phóng. Do đó, chỉ cần một tới hai người đứng trên mặt đất đã có thể nạp cả module.
Trong khi đó, kiểu nạp dùng cần cẩu như một số loại pháo phản lực của Thổ Nhĩ Kỳ, Belarus, Trung Quốc hay Israel không có được sự tiện lợi như vậy. Cần cẩu đưa module đạn lên cao so với xe bệ, cần nhiều nhân lực đứng trên xe bệ lẫn dưới đất để điều chỉnh. Điều này vô hình chung làm tăng lượng nhân lực cần cho quá trình nạp đạn. Ngoài ra, khi cần tháo bỏ đạn hoặc thay đổi giữa các loại đạn khác nhau tùy theo nhiệm vụ bắn, quy trình thay đạn bằng cần cẩu sẽ chậm hơn.
Nhưng quan trọng nhất, lý do chiến lược trong thiết kế tích hợp nạp đạn kiểu HIMARS trở nên được ưa chuộng nằm ở tiềm năng tự động hóa. Năm 2024, Lockheed Martin đã thử nghiệm HIMARS tự lái - Autonomous Multi-Domain Launcher (AML). AML có thể di chuyển, triển khai và khai hỏa không cần người trên xe. Một cơ chế tự động đọc vị trí module đạn trên xe tiếp đạn, điều khiển LLM nạp vào bệ phóng. Bệ phóng robot hóa này làm được điều đó nhờ vào khả năng tự nạp tích hợp, điều không thể nếu sử dụng các phương thức nạp đạn truyền thống.
Hội tụ về cùng một phong cách
Với những ưu điểm như vậy, các quốc gia khác cũng nhanh chóng học theo để phát triển hệ thống pháo phản lực của mình. Điển hình nhất là hệ thống K239 Chunmoo của Hàn Quốc, mang hai module đạn với dáng dấp giống M270, chỉ khác là trên khung gầm xe tải. K239 đang được đặc biệt ưa chuộng, với Na Uy, Estonia, Arab Saudi và Các Tiểu Vương quốc Arab Thống nhất đã đặt mua. Ba Lan nổi bật nhất với kế hoạch mua 290 hệ thống, lắp ráp trong nước với tên gọi Homar-K.
Trung Quốc cũng có pháo phản lực “kiểu HIMARS” của mình với định danh PHL-11. Bản xuất khẩu SR-4 hoặc SR-5 của loại pháo phản lực gọn nhẹ này được xuất khẩu mạnh sang Đông Nam Á, châu Phi và Trung Đông.
Tại Đức, quốc gia này lựa chọn pháo phản lực với cơ chế nạp đạn kiểu cần cẩu dựa trên mẫu của Israel. Tuy nhiên, “kiểu HIMARS” vẫn được liên doanh Rheinmetall/Lockheed Martin ứng dụng trên mẫu pháo phản lực GMARS sắp ra mắt. GMARS tiến thêm một bước khi vừa có tùy chọn cơ cấu nạp “kiểu HIMARS” lẫn cần cẩu gắn ngoài, nhằm mục đích sử dụng được cả những loại đạn phản lực kiểu Mỹ lẫn của nước khác.
Một hướng đi bắt đầu xuất hiện trong chế tạo pháo phản lực là thiết kế sẵn bệ phóng cho cơ cấu “kiểu HIMARS”, nhưng tùy theo nhu cầu khách hàng, có thể có hoặc không tích hợp. Khách hàng có tùy chọn mua loại có tời nạp tích hợp – phức tạp về cơ khí và giá cao hơn nhưng có lợi thế về tính năng – hoặc tùy chọn cần cẩu, thậm chí nạp thủ công truyền thống để cắt giảm chi phí.