Nhật Bản đối phó với tình trạng vi phạm bản quyền ngoài biên giới

Chính phủ Nhật Bản đang xem xét thành lập một tổ chức chuyên trách hỗ trợ doanh nghiệp và nhà sáng tạo trong các vụ kiện vi phạm bản quyền ở nước ngoài. Động thái này được xem là bước đi quan trọng nhằm bảo vệ ngành công nghiệp nội dung, lĩnh vực được Tokyo xác định là một trong những động lực tăng trưởng chiến lược trong thập niên tới.

Vi phạm bản quyền đe dọa ngành công nghiệp nội dung của Nhật

Theo kế hoạch, tổ chức này sẽ tiếp nhận khiếu nại từ các công ti, nhà xuất bản, nghệ sĩ, tác giả và các nhà sáng tạo nội dung không đủ nguồn lực để tự theo đuổi các vụ kiện quốc tế. Với đội ngũ luật sư chuyên ngành cùng các chuyên gia ngôn ngữ và pháp lí quốc tế, đơn vị này sẽ đảm nhận vai trò đại diện pháp lí, đàm phán và bảo vệ quyền lợi cho các chủ thể bị xâm phạm bản quyền.

Sáng kiến trên xuất phát từ thực tế ngày càng nhiều doanh nghiệp Nhật Bản gặp khó khăn khi đối mặt với các tập đoàn công nghệ hoặc các tổ chức nước ngoài bị nghi ngờ sử dụng trái phép tài sản trí tuệ của họ. Sự khác biệt về hệ thống pháp luật, ngôn ngữ, chi phí tố tụng và năng lực tài chính khiến nhiều chủ sở hữu bản quyền gần như không đủ khả năng tự bảo vệ quyền lợi.

Không chỉ vậy, trong một số trường hợp, các doanh nghiệp còn lo ngại nguy cơ bị trả đũa thương mại hoặc chịu áp lực từ các cơ quan quản lí nước ngoài nếu theo đuổi các vụ kiện quy mô lớn.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã xác định ngành công nghiệp nội dung là một trong 17 lĩnh vực chiến lược được ưu tiên đầu tư nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Chính phủ đặt mục tiêu nâng doanh thu từ xuất khẩu nội dung của Nhật Bản từ khoảng 6.000 tỉ yên trong năm 2024 lên 20.000 tỉ yên vào năm 2033.

Để đạt được mục tiêu này, việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ được xem là điều kiện tiên quyết. Anime, manga, trò chơi điện tử, âm nhạc và các sản phẩm giải trí khác từ lâu đã trở thành “quyền lực mềm” của Nhật Bản trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, cùng với sự phổ biến của internet và công nghệ số, các hành vi sao chép trái phép cũng gia tăng với tốc độ chưa từng có.

AI làm gia tăng nguy cơ xâm phạm sở hữu trí tuệ xuyên biên giới

Một trong những nguyên nhân khiến Tokyo thúc đẩy các biện pháp mạnh tay hơn là sự bùng nổ của công nghệ AI tạo sinh. Các hệ thống AI hiện nay cần được huấn luyện bằng khối lượng dữ liệu khổng lồ, bao gồm sách, bài báo, hình ảnh, video và nhiều loại nội dung có bản quyền khác. Điều này đã làm dấy lên làn sóng tranh chấp pháp lí trên toàn cầu về việc liệu các công ti AI có được phép sử dụng những dữ liệu này mà không cần xin phép chủ sở hữu hay không.

Tại Mỹ, ba tác giả đã khởi kiện tập thể đối với công ti khởi nghiệp AI Anthropic vào tháng 8/2024, cáo buộc doanh nghiệp này sử dụng trái phép các tác phẩm của họ để đào tạo mô hình AI tạo sinh.

Ở Nhật Bản, cuộc đối đầu pháp lí cũng đã xuất hiện. Tháng 8/2025, hai cơ quan báo chí lớn là Nikkei và Asahi Shimbun đã cùng khởi kiện công ti cung cấp công cụ tìm kiếm AI Perplexity AI tại Tòa án quận Tokyo với cáo buộc thu thập và sử dụng bài báo mà không được cấp phép.

Song song với các tranh chấp liên quan đến AI, nạn vi phạm bản quyền trực tuyến vẫn gây thiệt hại rất lớn cho nền kinh tế sáng tạo của Nhật Bản. Theo Hiệp hội Phân phối Nội dung Ra nước ngoài của Nhật Bản, riêng các nội dung số có nguồn gốc từ Nhật bị phát tán trái phép trong năm 2025 đã gây thiệt hại ước tính khoảng 5.700 tỉ yên. Nếu tính thêm các sản phẩm giả mạo nhân vật, linh vật và hàng hóa liên quan được bán trên môi trường trực tuyến, tổng thiệt hại có thể lên tới 10.400 tỉ yên.

Một thách thức khác là việc thu thập chứng cứ. Trong nhiều vụ việc, các dữ liệu chứng minh hành vi vi phạm thường nằm trong hệ thống của bên bị cáo buộc hoặc được lưu trữ tại các máy chủ đặt ở nước ngoài. Điều này khiến việc điều tra và xác minh trở nên đặc biệt phức tạp.

Để khắc phục hạn chế này, Chính phủ Nhật Bản đang cân nhắc mở rộng cơ chế cho phép các chuyên gia do tòa án chỉ định tiếp cận cơ sở của bên bị nghi ngờ vi phạm nhằm thu thập chứng cứ. Hiện cơ chế này chủ yếu được áp dụng trong các vụ việc liên quan đến bằng sáng chế, nhưng có thể sẽ được mở rộng sang lĩnh vực bản quyền và cạnh tranh không lành mạnh.

Dữ liệu từ Bộ Tài chính Nhật Bản cho thấy hơn 80% các vụ hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ bị cơ quan hải quan Nhật Bản thu giữ tại biên giới trong năm 2025 có nguồn gốc từ Trung Quốc. Trong khi đó, đối với nội dung số trực tuyến, việc xác định trách nhiệm còn khó khăn hơn nhiều do hệ thống máy chủ phân tán ở nhiều quốc gia khác nhau.

Những động thái mới cho thấy Nhật Bản không chỉ muốn bảo vệ quyền lợi của các doanh nghiệp và nhà sáng tạo trong nước mà còn đang chuẩn bị cho một giai đoạn cạnh tranh mới, nơi sở hữu trí tuệ sẽ trở thành tài sản chiến lược quan trọng không kém các nguồn lực kinh tế truyền thống. Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển mạnh mẽ, cuộc chiến bảo vệ bản quyền nhiều khả năng sẽ trở thành một trong những mặt trận pháp lí quan trọng nhất của nền kinh tế số toàn cầu.

Bùi Tú