Ngành máy bay không người lái Đài Loan chao đảo vì ngân sách

Quyết định cắt giảm các chương trình sản xuất nội địa khỏi ngân sách quốc phòng trọng điểm của cơ quan lập pháp, do phe đối lập lãnh đạo đã tạo ra một lực cản lớn đối với tương lai của ngành máy bay không người lái. Giữa lúc chính quyền đang nỗ lực thúc đẩy chiến tranh phi đối xứng để đối phó với các mối đe dọa an ninh, việc thiếu hụt nguồn lực tài chính và sự thiếu nhất trí trong giới chính trị đe dọa làm chậm lại nỗ lực tự chủ quốc phòng, đồng thời có nguy cơ làm tuột mất cơ hội hội nhập vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Nỗi lo bao trùm thủ phủ công nghệ quốc phòng

Tháng trước, các nhà lập pháp thuộc Quốc dân đảng (KMT) đối lập chính cùng các đồng minh đã bỏ phiếu cắt giảm toàn bộ hạng mục sản xuất máy bay không người lái nằm trong gói chi tiêu quốc phòng trị giá 40 tỉ USD vốn đã bị đình trệ từ lâu của ông Lại Thanh Đức. Gói ngân sách khổng lồ này ban đầu được thiết kế nhằm đối phó với sự gia tăng sức mạnh quân sự từ bên ngoài thông qua việc nhấn mạnh vào chiến tranh phi đối xứng, trong đó các thiết bị bay không người lái sản xuất trong nước đóng một vai trò trung tâm. Giờ đây, khi các kế hoạch mua sắm của chính quyền Đài Bắc và nguồn hỗ trợ ngân sách rơi vào tình trạng lấp lửng, các công ti sản xuất thiết bị bay không người lái tại Đài Loan nhận thấy họ đang lạc lối trong một màn sương mù mịt mờ về định hướng tương lai.

Sự lo lắng hiện rõ tại Đài Trung, một cơ sở công nghiệp trọng điểm về hàng không vũ trụ, quốc phòng và công nghệ ở miền trung Đài Loan, nơi đang vươn lên trở thành một trung tâm mới nổi về máy bay không người lái. Thành phố này từng được kì vọng sẽ gặt hái những lợi ích to lớn từ sự hậu thuẫn ngân sách dành cho các phương tiện không người lái.

Ông Gene Su, tổng giám đốc của Thunder Tiger Group có trụ sở tại Đài Trung, một trong những nhà sản xuất hàng đầu trong lĩnh vực này, bày tỏ hi vọng cơ quan lập pháp sẽ thay đổi quan điểm. Theo ông, hoạt động mua sắm của chính quyền Đài Bắc sẽ cung cấp một cú hích niềm tin vô cùng quan trọng đối với toàn ngành. Hoạt động mua sắm cần phải có quy mô lớn và được công chúng biết đến rộng rãi để hỗ trợ không chỉ Thunder Tiger mà còn cả mạng lưới các nhà cung cấp của họ.

Các công ti nhỏ hơn cần tín hiệu này để biết rằng họ nên tiếp tục đầu tư và không nên bỏ cuộc. Nếu tình trạng thiếu hụt ngân sách kéo dài, trong khi các công ti lớn có thể cố gắng cầm cự, các doanh nghiệp nhỏ hơn rất có thể sẽ phải giương cờ trắng hoặc buộc phải chuyển hướng sang các ngành công nghiệp khác.

Mùa hè năm ngoái, chính quyền đã công bố kế hoạch mua 50 nghìn máy bay không người lái trên không với ngân sách 50 tỉ Đài tệ (tương đương 1,58 tỉ USD) cùng với 1.600 xuồng không người lái trị giá 33 tỉ Đài tệ. Tuy nhiên, theo xác nhận từ ông Su, tất cả những kế hoạch đầy tham vọng này hiện vẫn đang bị treo và chưa có bất kì tiến triển thực tế nào.

Nguy cơ tụt hậu trên sân chơi quốc tế trong ngành máy bay không người lái

Rủi ro đối với Đài Loan càng trở nên nghiêm trọng khi Trung Quốc hiện đang thống trị chuỗi cung ứng máy bay không người lái toàn cầu cũng như thị trường thương mại. Thực trạng này đã thúc đẩy Nhật Bản, châu Âu và Mỹ nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng có liên kết với Trung Quốc.

Nắm bắt xu hướng đó, chính quyền của ông Lại Thanh Đức đã định vị Đài Loan như một mắt xích then chốt trong một chuỗi cung ứng "phi sắc đỏ". Các cuộc xung đột tại Iran và Ukraine càng làm nổi bật tầm quan trọng của thiết bị bay không người lái trên chiến trường hiện đại. Người Ukraine đang hướng tới mục tiêu sản xuất hơn 7 triệu đơn vị vào năm 2026, trong khi Mỹ đang xúc tiến mua sắm 300 nghìn hệ thống.

Cho đến nay, Đài Loan đã tạo ra được động lực phát triển đáng kể. Xuất khẩu máy bay không người lái của hòn đảo này sang châu Âu đã tăng vọt trong hai năm qua. Các công ti vẫn đang tiếp tục theo đuổi sự hợp tác ở cấp độ khu vực tư nhân, chủ yếu dựa trên niềm tin rằng chi tiêu của chính quyền Đài Bắc cuối cùng sẽ được giải ngân bất chấp sự hỗn loạn trong nghị viện.

Tuy nhiên, với việc mua sắm quốc phòng trong nước bị đình trệ, các chuyên gia cảnh báo Đài Loan có nguy cơ tụt lại xa hơn so với công suất sản xuất hàng năm ước tính lên tới hàng triệu chiếc của Trung Quốc và có thể bỏ lỡ những cơ hội quý giá để mở rộng hợp tác với các đối tác quốc tế.

Một nhà phân tích có tiếng nói trong ngành chia sẻ rằng các công ti Đài Loan hiện không thể đưa ra cam kết chắc chắn với các đối tác như Auterion và Shield AI của Mỹ. Nguyên nhân là do các công ti nội địa này không thể đảm bảo việc chính quyền Đài Bắc sẽ mua sắm một số lượng nhất định các mô-đun phần mềm để trang bị trên từng chiếc máy bay. Hậu quả tất yếu là các công ti nước ngoài có thể chuyển hướng sự chú ý khỏi thị trường Đài Loan và ưu tiên cho các thị trường khác tiềm năng hơn. Việc cắt giảm ngân sách đang tác động tiêu cực đến cơ hội việc làm và kinh doanh tại khu vực Đài Trung.

Động thái của KMT cũng đặt thị trưởng Đài Trung Lô Tú Yến vào một tình thế khó xử. Bà là một ứng cử viên tổng thống tiềm năng của đảng này vào năm 2028 và từng công khai ủng hộ việc đầu tư vào máy bay không người lái. Đầu tháng này, bà Lô đã tiếp đón ông Michael Robbins, chủ tịch kiêm giám đốc điều hành của Hiệp hội Quốc tế về Hệ thống Phương tiện Không người lái (AUVSI). Bà khẳng định sự phát triển của ngành công nghiệp này hoàn toàn phù hợp với nhu cầu của Đài Loan và sẽ giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tại Đài Trung.

Ông Robbins nhận định việc cắt giảm ngân sách chắc chắn là một sự thất vọng lớn, gửi đi tín hiệu sai lệch đến ngành công nghiệp nội địa đang tìm cách mở rộng quy mô sản xuất. Ông nhấn mạnh nước Mỹ đang rất quan tâm đến việc tìm kiếm các đối tác giúp họ tách rời khỏi nguồn cung cấp từ Trung Quốc, và nếu không có một thị trường nội địa vững chắc, các công ti Đài Loan sẽ gặp vô vàn khó khăn trong việc đạt được lợi thế nhờ quy mô và giảm chi phí sản xuất.

Sự giằng co chính trị và cái giá phải trả về thời gian

Các chính trị gia thuộc KMT đã đưa ra ý tưởng sáp nhập việc phát triển máy bay không người lái của Đài Loan vào chu kì ngân sách trung ương hàng năm, nhưng ngay cả trong kịch bản khả quan nhất, quá trình này cũng sẽ mất nhiều tháng để trở thành hiện thực. Cơ quan lập pháp thậm chí còn chưa phê duyệt ngân sách chung của năm nay.

Ông Triệu Thiếu Khang, một nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn của Quốc dân đảng, đã lên tiếng bảo vệ việc cắt giảm này. Ông lập luận rằng nguồn tài trợ nên là một phần của ngân sách thường xuyên để đảm bảo sự giám sát chặt chẽ hơn. Ông cho biết KMT không phản đối việc phát triển ngành công nghiệp quốc phòng nội địa, nhưng họ muốn chỉ sử dụng ngân sách đặc biệt cho việc mua sắm vũ khí từ Mỹ thay vì sản xuất trong nước.

Tại một sự kiện của ngành diễn ra ở Đài Trung vào thứ ba vừa qua, ông Lại Thanh Đức chia sẻ rằng khó khăn lớn nhất của chính quyền là thiếu sự ủng hộ từ cơ quan lập pháp. Ông chỉ ra việc cắt giảm ngân sách quốc phòng và việc ngân sách hàng năm không được phê duyệt dù tháng 6 đã đến và chính quyền đã bắt đầu chuẩn bị cho kế hoạch chi tiêu của năm sau. Liên minh do KMT lãnh đạo cũng đã ngăn chặn những nỗ lực của đảng cầm quyền nhằm đưa ra một dự thảo đạo luật đặc biệt dành riêng cho việc sản xuất máy bay không người lái.

Sự bế tắc này mang đến những rủi ro hiện hữu về mặt thời gian. Chuyên gia phân tích Cathy Fang từ tổ chức tư vấn DSET cảnh báo rằng việc chuyển các hạng mục máy bay không người lái sang ngân sách hàng năm sẽ khiến ngành công nghiệp này phải trả giá bằng hai năm phát triển. Việc đệ trình ngân sách tiếp theo vào tháng 9 năm 2026 và sự thông qua của cơ quan lập pháp không sớm hơn tháng 2/2027 sẽ đẩy một số hoạt động mua sắm quan trọng nhất lùi lại ít nhất đến giữa năm 2027.

Đối với Đài Loan, sự đình trệ mua sắm trong hai năm mang ý nghĩa lớn hơn sự chậm trễ đơn thuần. Nó đồng nghĩa với việc đánh mất vị thế của hòn đảo này trong cấu trúc chuỗi cung ứng quốc tế đang được định hình, một yếu tố sẽ quyết định cục diện cạnh tranh của hệ thống không người lái trong vòng 10 năm tới.

Nhìn từ góc độ quốc tế, ông Robbins nhắc lại một bài học nhãn tiền tại Mỹ, nơi sự thiếu đầu tư từ Quốc hội hoặc việc không thể thông qua ngân sách đã bơm một lượng lớn sự bất ổn vào thị trường. Tình trạng thiếu vốn cho việc mua sắm máy bay không người lái đã khiến nhiều công ti phải đóng cửa.

Hậu quả là toàn ngành công nghiệp đã phải đối mặt với vô vàn khó khăn, chịu nhiều tổn thất và giờ đây họ đang phải mở rộng quy mô muộn màng hơn rất nhiều so với tiến độ cần thiết. Đài Loan cần nhìn vào thực tế đó để giải quyết bài toán ngân sách hiện tại, nếu không muốn đánh mất lợi thế chiến lược hiếm hoi mà họ đang nỗ lực gầy dựng.

Bùi Tú