Dự luật mới Canada gây tranh cãi khi muốn quản lí AI và mạng xã hội

Dự luật mới vạch ra những quy định khắt khe đối với các tập đoàn công nghệ, bao gồm việc thành lập một cơ quan quản lí kĩ thuật số hoàn toàn mới và cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Dù mang mục tiêu bảo vệ cộng đồng, nỗ lực pháp lí này đang vấp phải sự hoài nghi lớn từ giới học giả và các chuyên gia pháp lí. Họ cảnh báo rằng dự luật đang tồn tại quá nhiều lỗ hổng kĩ thuật, cùng với một lộ trình thực thi chậm chạp có thể khiến toàn bộ kế hoạch trở nên vô tác dụng.

Thảm kịch đau lòng thúc đẩy hành động pháp lí

Áp lực từ công chúng đè nặng lên chính phủ Canada yêu cầu phải có những hành động can thiệp mạnh mẽ bắt nguồn từ một biến cố diễn ra vào tháng 2. Một vụ xả súng kinh hoàng đã xảy ra tại khu vực Tumbler Ridge thuộc tỉnh British Columbia, để lại hậu quả bi thảm với 9 người thiệt mạng. Làn sóng phẫn nộ lên đến đỉnh điểm khi OpenAI, công ti phát triển ChatGPT, thừa nhận rằng hệ thống nội bộ của họ đã gắn cờ cảnh báo về những nội dung mang tính bạo lực trên tài khoản của nghi phạm 18 tuổi, nhưng công ti lại không hề báo cáo những tin nhắn đáng lo ngại này cho cơ quan cảnh sát.

Sự chậm trễ và thiếu trách nhiệm trong việc quản lí nền tảng công nghệ đã buộc chính quyền phải vào cuộc. Dự luật mới được đề xuất yêu cầu các chatbot AI phải được thiết kế theo cách giảm nguy cơ người dùng tiếp cận với các nội dung độc hại. Các nền tảng này bắt buộc phải tích hợp các bước can thiệp khủng hoảng kịp thời nếu phát hiện người dùng thảo luận về những vấn đề nghiêm trọng như tự tử hay tự gây thương tích cho bản thân.

Bộ trưởng Bản sắc và Văn hóa Canada, ông Marc Miller, thẳng thắn gọi sự thiếu sót của công ti công nghệ trong vụ xả súng là một lỗi chủ quan cực kì nghiêm trọng. Ông nhấn mạnh rằng chính phủ đang thực hiện các bước đi quyết liệt nhằm đảm bảo các nền tảng mạng xã hội và chatbot AI phải được thiết kế để an toàn ngay từ khâu thiết kế.

Bên cạnh việc kiểm soát AI, dự luật của Canada còn học theo mô hình của quốc gia đi trước là Australia, đề xuất lệnh cấm hoàn toàn việc sử dụng mạng xã hội đối với trẻ em dưới 16 tuổi. Dù OpenAI đã gửi lời xin lỗi vì không cảnh báo cho chính quyền Canada về nghi phạm, công ti này hiện vẫn từ chối đưa ra bình luận chính thức về dự luật mới.

Những lỗ hổng công nghệ và sự hoài nghi từ giới chuyên gia

Mặc dù mục tiêu của dự luật là rất rõ ràng, văn bản pháp lí này lại đang hứng chịu sự chỉ trích gay gắt vì thiếu đi các chi tiết thực thi cụ thể. Giới chuyên gia chỉ ra những khó khăn khổng lồ trong việc vừa lấp kín các lỗ hổng kĩ thuật vừa phải bảo đảm quyền riêng tư của người dùng, cũng như khoảng thời gian quá dài để các biện pháp thực sự đi vào đời sống.

Phó giáo sư Evan Light, một chuyên gia nghiên cứu sâu về công nghệ và quyền riêng tư tại Đại học Toronto, chia sẻ rằng nếu đây thực sự là bản xem trước của một dự luật sắp ban hành, ông không đặt nhiều hy vọng vào việc nó sẽ mang lại những giá trị hữu ích trên phương diện thực tế.

Ông bày tỏ sự bất ngờ trước mức độ sơ sài của dự luật, đồng thời vạch ra một thực tế công nghệ rằng những hạn chế về việc sử dụng Internet có thể dễ dàng bị qua mặt. Thanh thiếu niên hoàn toàn có thể sử dụng các mạng riêng ảo (VPN) nhằm che giấu địa chỉ Internet thực sự của mình, hoặc dùng nhiều thủ thuật công nghệ khác để lách qua hệ thống rào chắn độ tuổi.

Sự lo ngại còn đến từ tính chất thời gian của quá trình lập pháp. Các quan chức chính phủ thừa nhận rằng có thể mất đến một năm để dự luật chính thức được thông qua tại quốc hội, và sau đó cần thêm 18 tháng nữa để hoàn tất việc thiết lập cơ quan quản lí kĩ thuật số. Trong thế giới công nghệ phát triển với tốc độ chóng mặt, khoảng thời gian gần ba năm này là quá dài, khiến các quy định có thể trở nên lỗi thời ngay khi vừa có hiệu lực.

Bên cạnh đó, Giám đốc Trung tâm Luật, Công nghệ và Xã hội tại Đại học Ottawa, ông Florian Martin-Bariteau, đưa ra một lời cảnh báo nghiêm trọng về tác dụng ngược của dự luật. Ông phân tích rằng trẻ em rất có khả năng sẽ tìm cách lách luật để vượt qua các hạn chế đối với mạng xã hội và chatbot AI. Dẫn chứng thực tế từ khi lệnh cấm mạng xã hội tại Australia có hiệu lực, cơ quan quản lí tại đây đã báo cáo rằng một lượng lớn trẻ em dưới 16 tuổi vẫn tiếp tục duy trì tài khoản của mình.

Chuyên gia này lập luận rằng khung pháp lí được đề xuất có thể vô tình đẩy thanh thiếu niên tìm đến những nền tảng quy mô nhỏ hơn nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn. Ông giải thích rằng việc ép buộc các quy định quản lí lên những nền tảng công nghệ khổng lồ là điều có thể thực hiện được, nhưng chính phủ Canada sẽ gần như không thể chặn đứng toàn bộ các trang web nhỏ lẻ từ chối tuân thủ luật pháp. Những trang web này thường hoạt động ngoài tầm kiểm soát và chứa đựng nhiều nội dung độc hại không được kiểm duyệt. Việc cố gắng lập hàng rào bảo vệ đôi khi lại vô tình đẩy trẻ em vào những góc khuất nguy hiểm hơn trên không gian mạng.

Phản ứng đa chiều từ chính phủ và các nền tảng công nghệ

Trước làn sóng chỉ trích từ giới học giả, Bộ trưởng Marc Miller đã lên tiếng bảo vệ dự luật trong một cuộc họp báo diễn ra vào 10/6. Ông giải thích rằng chính phủ đang cố gắng tìm kiếm một điểm cân bằng hợp lí giữa việc tôn trọng quyền riêng tư của người dân và nỗ lực kiểm soát quá trình sử dụng mạng xã hội cũng như chatbot AI. Ông cũng làm rõ rằng luật đề xuất sẽ không áp dụng đối với các ứng dụng nhắn tin cá nhân mang tính mã hóa cao như WhatsApp hay Signal.

Nhằm tạo sự linh hoạt, các công ti công nghệ đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn an toàn do cơ quan quản lí mới đề ra hoàn toàn có thể nhận được quyền miễn trừ khỏi lệnh cấm người dùng dưới 16 tuổi. Về phía văn phòng của Bộ trưởng, họ vẫn chưa đưa ra phản hồi chi tiết nào khác trước các câu hỏi đào sâu về lỗ hổng VPN mà giới chuyên gia đặt ra.

Động thái mạnh tay của Canada đang đặt các tập đoàn công nghệ lớn vào thế phải lên tiếng. Một đại diện của Meta, công ti mẹ của Facebook và Instagram, nhận định trong một email rằng các lệnh cấm mạng xã hội mang tính chất phản tác dụng và tập đoàn hiện đang tiến hành đánh giá chi tiết những tác động mà dự luật có thể mang lại.

Trong khi đó, người phát ngôn của Google, đơn vị sở hữu nền tảng video YouTube, lại đưa ra một thông điệp mang tính hợp tác hơn. Họ khẳng định công ti cam kết làm việc cùng với chính phủ để thiết lập những tiêu chuẩn an toàn ở mức cao hơn, qua đó giúp các bậc phụ huynh có thể yên tâm lựa chọn những trải nghiệm trực tuyến an toàn cho con em mình.

Đối với TikTok, nền tảng chia sẻ video ngắn đang cực kì phổ biến trong giới trẻ, người phát ngôn của công ti nhấn mạnh rằng ứng dụng của họ đã được trang bị sẵn hơn 50 cài đặt an toàn và quyền riêng tư. Họ khuyến khích các bậc cha mẹ sử dụng tính năng "Gia đình liên kết" để chủ động quản lí thời lượng cũng như trải nghiệm xem video của con cái mình một cách hiệu quả.

Câu chuyện tại Canada đang phản ánh một xu hướng pháp lí đang ngày càng lan rộng trên toàn cầu. Hàng loạt chính phủ trên khắp châu Âu, tại Brazil cũng như một số tiểu bang ở Mỹ đang tích cực thúc đẩy các yêu cầu mới về việc kiểm tra nghiêm ngặt độ tuổi người dùng.

Những quy định này được áp dụng đồng loạt cho các mạng xã hội, các công cụ trí tuệ nhân tạo và cả những đơn vị cung cấp nội dung nhạy cảm. Quá trình định hình khung pháp lí cho thế giới số vẫn đang diễn ra đầy cam go, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà lập pháp, các nhà phát triển công nghệ và chính cộng đồng người sử dụng.

Bùi Tú