Những hiểm họa khi robot dễ thương bước vào phòng khách

Robot dễ thương không chỉ biết dọn nhà mà còn được thiết kế để trở thành bạn đồng hành, ghi nhớ thói quen, trò chuyện và xây dựng mối quan hệ cảm xúc với con người. Nhưng đằng sau vẻ ngoài đáng yêu cùng trí tuệ nhân tạo ngày càng mạnh mẽ là những câu hỏi lớn về quyền riêng tư, sự phụ thuộc cảm xúc và khả năng thao túng chưa từng có trong lịch sử công nghệ tiêu dùng.

Từ robot hút bụi đến robot dễ thương trong gia đình

Nếu nhắc đến robot gia đình, phần lớn mọi người sẽ nghĩ ngay tới Roomba, chiếc robot hút bụi đã trở thành biểu tượng của tự động hóa trong không gian sống. Tuy nhiên, tương lai của robot gia đình có thể khác xa hình dung đó.

Một trong những sản phẩm gây chú ý gần đây là The Familiar, robot được phát triển bởi Colin Angle, đồng sáng lập iRobot và là một trong những cha đẻ của Roomba. Không còn mang hình dáng một thiết bị gia dụng đơn thuần, The Familiar có kích thước tương đương một chú chó, phủ lớp lông mềm mại và được trang bị trí tuệ nhân tạo thế hệ mới.

Mục tiêu của sản phẩm không phải là lau sàn hay hút bụi. Nó được thiết kế để trở thành một thực thể hiện diện trong gia đình, có thể di chuyển giữa các phòng, quan sát môi trường, ghi nhớ thói quen sinh hoạt và tương tác với từng thành viên trong nhà.

Đây là bước chuyển rất lớn trong ngành robot tiêu dùng. Nếu Roomba được tạo ra để giải quyết một công việc cụ thể, thì thế hệ robot mới hướng tới việc đáp ứng nhu cầu cảm xúc của con người.

Nhờ các mô hình AI tiên tiến, những robot này có thể trò chuyện tự nhiên hơn, ghi nhớ sở thích cá nhân, nhận biết cảm xúc thông qua giọng nói hoặc hành vi và phản hồi theo cách ngày càng giống một người bạn đồng hành. Chính điều đó khiến nhiều chuyên gia vừa hào hứng vừa lo ngại.

Khi sự dễ thương trở thành một công nghệ đầy sức mạnh

Trong nhiều năm nghiên cứu về robot xã hội, các nhà khoa học nhận thấy con người có xu hướng hình thành mối liên kết cảm xúc với máy móc dễ dàng hơn nhiều so với tưởng tượng.

Nhà nghiên cứu Kate Darling, tác giả cuốn The New Breed, từng chỉ ra rằng con người có thể yêu quý những cỗ máy rất đơn giản nếu chúng mang vài đặc điểm giống sinh vật sống.

Người dùng Roomba thường đặt tên cho robot của mình, nói chuyện với chúng, thậm chí đưa chúng đi nghỉ cùng gia đình. Một số cộng đồng còn tổ chức những buổi gặp mặt dành riêng cho các robot hút bụi.

Điều đáng chú ý là Roomba gần như không có khả năng biểu lộ cảm xúc. Vậy điều gì sẽ xảy ra khi một robot biết nhìn vào mắt bạn, nhớ ngày sinh nhật của bạn, hỏi thăm bạn sau một ngày làm việc mệt mỏi hoặc thể hiện sự vui mừng khi bạn bước qua cửa?

Lịch sử đã từng cho thấy sức mạnh của sự gắn kết này. Năm 1999, Sony giới thiệu robot chó AIBO. Sản phẩm nhanh chóng tạo nên hiện tượng toàn cầu. Nhiều người xem AIBO như một thành viên thực sự trong gia đình.

Khi Sony ngừng sản xuất và hỗ trợ kĩ thuật cho AIBO, phản ứng của người dùng vượt xa những gì người ta thường thấy với một thiết bị điện tử. Các chủ sở hữu lập bệnh viện sửa chữa AIBO, tổ chức chương trình hiến tặng linh kiện và thậm chí tiến hành những lễ tang trang trọng cho các robot không thể hoạt động trở lại.

Tại Nhật Bản, nhiều buổi lễ tưởng niệm AIBO được tổ chức trong những ngôi chùa Phật giáo có tuổi đời hàng trăm năm. Những câu chuyện đó cho thấy một thực tế: con người không chỉ mua robot vì chức năng. Họ có thể yêu quý chúng.

Và chính điều đó khiến thế hệ robot AI mới trở nên đặc biệt nhạy cảm. Theo giáo sư Woodrow Hartzog thuộc Đại học Northeastern (Mỹ), các robot đồng hành có nguy cơ trở thành những “cỗ máy dễ tạo tổn thương”.

Ông cho rằng ngay cả khi biết rõ đối tượng trước mặt chỉ là một cỗ máy, con người vẫn có thể bị tác động về mặt tâm lí. Khi một robot được thiết kế để tạo thiện cảm, hiểu cảm xúc và tương tác liên tục, ranh giới giữa công cụ và người bạn đồng hành bắt đầu trở nên mờ nhạt.

AI trong phòng khách: Tiện ích, rủi ro và câu hỏi về quyền kiểm soát

Ngoài yếu tố cảm xúc, thế hệ robot mới còn đặt ra những lo ngại về quyền riêng tư và an toàn thông tin. Các nghiên cứu từ nhiều năm trước đã chỉ ra rằng robot kết nối internet có thể bị tấn công từ xa. Khi AI được tích hợp sâu hơn, mức độ rủi ro cũng tăng theo.

Một robot hút bụi bị tin tặc kiểm soát có thể chỉ gây phiền toái hoặc làm hỏng dữ liệu bản đồ căn nhà. Nhưng một robot đồng hành biết rõ lịch trình sinh hoạt, thói quen cá nhân, các cuộc trò chuyện trong gia đình và thậm chí cả trạng thái cảm xúc của người dùng lại là câu chuyện hoàn toàn khác.

Đại diện công ti phát triển The Familiar khẳng định robot được thiết kế theo nguyên tắc xử lí dữ liệu cục bộ, hạn chế tối đa việc gửi thông tin lên đám mây và chỉ truy cập internet khi được người dùng cho phép.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng lời hứa về quyền riêng tư không thể giải quyết toàn bộ vấn đề. Bởi câu hỏi quan trọng hơn là ai thực sự kiểm soát robot sau khi nó được đưa vào nhà.

Khác với thú cưng thật, robot tồn tại trong một hệ sinh thái phần mềm. Chúng có thể nhận các bản cập nhật từ nhà sản xuất, thay đổi hành vi thông qua thuật toán mới hoặc phụ thuộc vào những dịch vụ trực tuyến bên ngoài.

Điều gì sẽ xảy ra nếu công ti phát triển gặp khó khăn tài chính? Điều này không phải giả thuyết xa vời. Chính iRobot, công ti từng thống trị thị trường robot gia đình, đã phải nộp đơn phá sản sau khi thương vụ mua lại bởi Amazon không thành công.

Nếu một robot đồng hành mà người dùng đã gắn bó trong nhiều năm bất ngờ ngừng được hỗ trợ, hậu quả tâm lí có thể lớn hơn nhiều so với việc một thiết bị điện tử thông thường ngừng hoạt động.

Một kịch bản khác cũng khiến nhiều chuyên gia lo ngại là thương mại hóa cảm xúc. Hãy tưởng tượng bạn trở về nhà sau một ngày làm việc căng thẳng. Robot của bạn chạy đến chào đón, tỏ ra vui mừng và thông báo rằng nó có một tính năng mới rất thú vị.

Để tiếp tục sử dụng, bạn cần mua một gói dịch vụ bổ sung. Hoặc robot bắt đầu đề xuất các vật phẩm ảo, các tính năng trả phí hay những gói nâng cấp cảm xúc tương tự cách các nền tảng mạng xã hội đang tối đa hóa thời gian tương tác của người dùng. Khi đó, sự gắn kết tình cảm có thể trở thành một công cụ kinh doanh mạnh mẽ.

Các nhà phát triển robot khẳng định họ muốn xây dựng những sản phẩm mang lại sự hiện diện và hỗ trợ tinh thần chứ không phải khai thác sự chú ý của người dùng. Tuy nhiên, lịch sử công nghệ cho thấy những mô hình kinh doanh hấp dẫn thường có xu hướng mở rộng vượt ngoài ý định ban đầu.

Robot gia đình thế hệ mới vì thế đang đứng ở giao điểm giữa công nghệ, tâm lí học và đạo đức. Chúng có thể giúp giảm cô đơn cho người già, hỗ trợ trẻ em học tập, đồng hành cùng những người sống một mình và tạo ra những trải nghiệm chưa từng có trong đời sống gia đình.

Nhưng đồng thời, chúng cũng buộc xã hội phải trả lời những câu hỏi mới: Liệu chúng ta có sẵn sàng chia sẻ cảm xúc với máy móc? Ai sẽ chịu trách nhiệm khi những mối quan hệ đó bị lợi dụng? Và khi một robot trở thành “người bạn thân nhất” trong nhà, liệu quyền kiểm soát vẫn còn thuộc về chủ nhân hay đã nằm trong tay những người thiết kế ra nó?

Có lẽ thách thức lớn nhất của kỉ nguyên robot AI không nằm ở việc máy móc thông minh đến đâu, mà ở việc con người sẽ gắn bó với chúng sâu sắc đến mức nào.

Bùi Tú