Báo chí thời công nghệ số, làm gì để ‘định vị’ lại chính mình

Chuyển mình để tồn tại

Cụm từ chuyển đổi số trong báo chí, phát thanh – truyền hình đã quá quen thuộc đối với những người làm báo trong thời gian qua, nhưng có lẽ nó sẽ không bao giờ cũ. Bởi sự phát triển của công nghệ đã và đang xoay chuyển mọi mặt từ việc sản xuất tin bài đến hành vi của độc giả.

Sự bùng nổ của internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và các nền tảng số đã tạo ra một môi trường truyền thông hoàn toàn mới. Trong bối cảnh đó, báo chí không chỉ đứng trước cơ hội, thách thức mà còn mở rộng phạm vi ảnh hưởng và đối mặt với những áp lực cạnh tranh lớn.

Kể từ khi mạng xã hội facebook ra đời, tôi nhận thức rằng, công nghệ đã bắt đầu thay đổi hoàn toàn, bởi chỉ một trang facbook có thể viết bài, đăng ảnh, video, livestream không khác gì một tòa soạn hội tụ, mà còn có tính năng chia sẻ lan truyền mạnh mẽ.

Từ góc độ của một người làm truyền hình vào thập niên 2000, tôi có cơ hội tiếp xúc nhiều mảng đề tài và thực hiện các thể loại khác nhau, tôi nhận thấy sự thay đổi đối với một phóng viên ở mọi lĩnh vực báo chí (báo hình, báo nói, báo in, báo điện tử).

Nghĩa là, người làm truyền hình nhưng phải biết làm phát thanh, báo in, báo điện tử. Ngược lại làm báo điện tử cũng phải biết chụp ảnh, quay phim, dựng phim cho một phóng sự truyền hình. Mọi thứ đều có sự tương hỗ qua lại, từ đó mới đáp ứng yêu cầu công việc của tòa soạn trong giai đoạn mới. Tuy vậy, nếu người làm báo biết ứng dụng công nghệ kết hợp với chuyên môn tốt, dù có thay đổi gì thì vẫn giữ được nghề nghiệp vốn có, nhờ có khả năng tác nghiệp trên mọi nền tảng.

Khi công nghệ thay đổi cách làm báo

Nếu như trước đây, một tờ báo cần hàng giờ, thậm chí hàng ngày để đưa tin đến độc giả thì ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh kết nối internet, thông tin có thể được truyền tải tức thời đến hàng triệu người trên toàn cầu.

Sự phát triển của các nền tảng số đã làm thay đổi hoàn toàn quy trình tác nghiệp báo chí. Nhà báo không còn chỉ viết bài cho báo in hay sản xuất các bản tin truyền hình truyền thống. Họ phải trở thành những “nhà báo đa phương tiện”, có khả năng ghi hình, chụp ảnh, dựng video, phát trực tiếp và tương tác với độc giả trên nhiều nền tảng khác nhau.

Một sự kiện diễn ra tại hiện trường có thể được cập nhật liên tục dưới dạng livestream, video ngắn, podcast, infographic hoặc bài viết phân tích chuyên sâu. Điều này giúp thông tin đến với công chúng nhanh hơn, trực quan hơn và phù hợp với thói quen tiếp nhận nội dung ngày càng đa dạng.

Đã qua rồi thời hoàn kim của báo chí - truyền hình

Còn nhớ vào những năm 1997-1998, truyền hình đang bắt đầu ở thời kỳ hoàn kim, tôi đi học lớp làm phóng sự, tin tức truyền hình do thầy giáo người Nhật dạy. Ông đã nói ra một điều làm tôi phải suy nghĩ. “Thời điểm này các hãng tin như CNN, Reuter, một phóng viên người ta làm rất nhiều việc cùng lúc như: biên tập, quay phim, dẫn chương trình trực tiếp tại hiện trường, thậm chí kiêm cả lái xe, trong khi ở Việt Nam đi làm một cái tin có tới 3 – 4 người, như vậy thì quá lãng phí…

Tuy chỉ là câu nói, nhưng đã để lại thông điệp về sự thay đổi sắp tới của ngành truyền hình nói riêng và báo chí nói chung.

Sau hơn 15 năm làm truyền hình và hơn 5 năm làm báo, nói về nghề, tôi không thể bằng các bật đàn anh hoặc các tiền bối, thậm chí các đàn em cũng rất giỏi, nhưng khi chuyển đổi số, sáp nhập báo chí, tôi vẫn tin mình sống được với nghề báo, nhờ chịu học hỏi và bắt nhịp với công nghệ hiện đại.

Mạng xã hội – đối thủ hay đối tác?

Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, tỷ lệ người dùng tiếp cận tin tức thông qua mạng xã hội ngày càng gia tăng, đặc biệt trong nhóm công chúng trẻ. Điều này khiến báo chí truyền thống không còn giữ vị thế độc tôn trong việc cung cấp thông tin. Khái niệm “công dân báo chí” cũng dần quen thuộc, tạo ra một môi trường thông tin đa chiều và liên tục trên các nền tảng.

Khi mạng xã hội ưu tiên tốc độ và mức độ lan truyền thì báo chí khẳng định giá trị cốt lõi của mình là tính xác thực, khách quan và trách nhiệm xã hội. Thay vì xem mạng xã hội là đối thủ, thì cơ quan báo chí nên coi đây là một kênh phân phối nội dung hiệu quả. Bởi các nền tảng số mở rộng phạm vi tiếp cận độc giả rất hiệu quả nhờ tính lan truyền và phân phối nội dung qua kênh bạn bè. Nhờ đó cũng tạo điều kiện để báo chí tương tác trực tiếp với công chúng. Sự kết hợp giữa báo chí chuyên nghiệp và nền tảng mạng xã đã tạo ra tính hiệu hiệu quả cao đối với các thể loại báo chí.

Trí tuệ nhân tạo mở ra chương mới cho báo chí

Câu chuyện giải thể nhiều tờ báo có thương hiệu và thành lập Cơ quan Báo, Phát thanh và Truyền hình ở TP. HCM đang đặt ra một câu hỏi, liệu các nhà báo lâu năm có thể chuyển nghề hoặc có thể tồn tại với nghề nếu hay không khi không còn làm việc ở cơ quan báo chí chính thống?

Câu trả là có, nếu các phóng viên biết ứng dụng công nghệ hiệu quả. Bởi, suy cho cùng AI không thể vác máy quay, máy chụp ảnh ghi lại những cuộc phỏng vấn các chuyên gia, các nhà hoạch định chính sách; AI không thể đưa tin sự kiện, nếu không có mặt ở hiện trường để ghi nhận những gì đang xảy ra…

Công nghệ truyền thông phát triển, trí tuệ nhân tạo đã len lỏi vào từng cơ quan báo chí thì việc giảm các nhân sự làm công việc lặp đi lặp lại cũng là điều tất yếu. Tuy nhiên, AI không thể hoàn toàn làm việc như một phóng viên báo chí nếu không có dữ liệu. Tuy nhiên, sự đe dọa của công nghệ AI cũng đang tạo ra một bước ngoặt lớn đối với ngành báo chí.

Tại Việt Nam, quá trình ứng dụng AI trong báo chí đang diễn ra mạnh mẽ. Nhiều cơ quan báo chí đã triển khai trợ lý ảo, hệ thống đọc tin bằng giọng nói nhân tạo, sản xuất video tự động và các giải pháp phân tích dữ liệu độc giả.

Một tòa soạn hiện đại không chỉ là nơi sản xuất tin bài mà còn là trung tâm dữ liệu, trung tâm công nghệ và trung tâm sáng tạo nội dung đa nền tảng. Vì vậy, việc đầu tư vào hạ tầng số, nhân lực công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo đang trở thành yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của mỗi cơ quan báo chí.

Đào Nhân